داخلی صفحه دیدگاه آرشيو مقاله
 
مؤمنان را ز انبیا آزادی است
مهدی فردوسی مشهدی
به بهانه زادروز یا سال‌گشت درگذشت پیامبر (صلي الله عليه و آله و سلم)، همواره این مسئله پرسیدنی است: «پیامبران که قرآن به داستان کار و بار شماری از آنان پرداخته و از یادآوری داستان برخی از آنان گذشته است (غافر: ۷۸)، به دنبال چه بودند و از قوم و امت خود چه می‌خواستند؟» این پرسش، هم مسئله‌ای الاهیاتی / کلامی، هم تفسیری و هم فلسفی است؛ یعنی از منظرها و با منطق‌های گوناگون بدان می‌توان پاسخ گفت.
متکلمان پیشین، بیش‌تر در مبحث «نبوت عامه» ذیل عنوان‌هایی مانند «غایت نبوت»، «فلسفه نبوت»، «هدف بعثت انبیا»، «ضرورة الدین» و «غایة الدین» به روشی عقلی ـ نقلی به پاسخ‌گویی این پرسش می‌پرداختند، اما ادبیات دین‌پژوهی معاصر، ذیل عنوان‌های «انتظار بشر از دین»، «قلمرو دین» یا «کارکرد دین»، بیش‌تر به روشی فلسفی به این مسئله پاسخ می‌گوید و از همین روی، دین‌پژوهان به‌ویژه فیلسوفان دین پیش از درگیر شدن به این مسئله، به «چیستی دین» پاسخ می‌گویند تا مقصودشان را درباره ماهیت دین ایضاح کنند؛ آن‌گاه به بحث از هدف‌ها و کارکردها و انتظارات بشر از آن بپردازند.

دست‌آورد پیامبران
اگر مقصود از دین، جُنگی از آموزه‌ها و هنجارهایی باشد که بنابر ادعای آورندة آنها و پیروان او، محصول ذهن بشر نیستند، بلکه سرچشمه‌ای الاهی (وحیانی یا عرفانی) دارند، کشف هدف‌های دین به این معنا، با بررسی گزاره‌های همین منابع مکتوب فراچنگ می‌آید؛ زیرا هنگامی که از هدف / هدف‌های دین ـ معطوف به ادیان ابراهیمی دارایِ متن مقدس ـ سخن می‌رود، دین به معنای مجموعة منقولات است که آنها را در سنت ادبیات دین‌شناختی مسلمانان، «کتاب» و «سنت» می‌خوانند و با بررسی گزاره‌های آنها، می‌توان دانست که مؤسس دین به دنبال چه چیزی بوده است، اما هنگامی که از قلمرو دین سخن می‌رود، با توجه به اینکه مقصود از قلمرو در ادبیات دین‌پژوهی معاصر، بیشتر حوزه‌های رفتار فردی یا فردی ـ اجتماعی است، دین در مقام بسط تاریخی و در معنای ظهورش در عرصه عملی، به کار می‌رود.
بنابراین، کشف قلمرو دین به این معنا، با بررسی تاریخ زندگی مؤسسان و پیام‌آوران دین به معنای نخست، کشف‌شدنی است. به تعبیر دیگر، هدف‌های دین را با روی‌کردی درون‌دینی و قلمرو دین را با روی‌کردی برون‌دینی می‌توان شناخت. باری، هنگامی که از «انتظارات بشر از دین» سخن می‌رود، با توجه به اینکه دین به معنای متن مقدس آشکارا از این انتظارات سخن نگفته است و حتی اگر سخن گفته باشد، برای درست‌آزمایی آن ـ به انگیزه پرهیز از دَور ـ به محک دیگری باید دست زد. بنابراین، پاسخ به «چیستی انتظار بشر از دین» به روش درون‌نگری (introspection) یا خویشتن‌بینی امکان می‌پذیرد؛ یعنی متدینان با رجوع به خود می‌توانند دریابند که از تدین (التزام مطلق به آموزه‌ها و هنجارهای دین)، حصول چه مطلوبی را انتظار می‌کشند. از همین روی، این پرسش معروف را به «چیستی انتظار بشر از دین‌داری» می‌توان اصلاح کرد.
گمان می‌رود چنانچه دین‌پژوه از کشف هدف‌های دین ـ به معنای متن مقدس ـ آغاز کند (دین در مقام متن)؛ آن‌گاه به بررسی قلمرو دین به معنای دوم (دین در مقام عمل) بپردازد، انتظاراتش را از دین‌داری تعدیل خواهد کرد. با اندکی تسامح در تعبیر، انتظارات بشر از دین‌داری یا التزام به ایمان دینی و توصیه‌های متن مقدس، به انتظارات روان‌شناختی و انتظارات جامعه‌شناختی تقسیم‌پذیرند. مقصود از انتظارات روان‌شناختی، خدمات التزام دینی برای رسیدن به «بهداشت / سلامت روانی» فرد و مقصود از انتظارات جامعه‌شناختی، خدمات التزام دینی برای رسیدن به «عدالت اجتماعی» در جامعه است. باز با اندکی تسامح، نظریه‌های قلمرو حداقلی و حداکثری دین را بر این دو گونه خدمت دین به انسان می‌توان منطبق کرد که البته درباره خدمات و کارکردهای گونه دوم، همواره مناقشات و مباحثات فراوان در کار بوده است.

آزادگی‌بخشی ایمان
باری، دین‌پذیران به‌رغم دین‌گریزان و دین‌ستیزان، آگاهانه یا ناآگاهانه، از خدمات حداقلی دین به انسان بهره می‌گیرند و گاهی تأکید می‌کنند که خدمات حداکثری دین به انسان، تابع و طفیلی همین دسته از خدماتند؛ چنان‌که گفته‌اند: «آنچه که انبیا برای او مبعوث شده بودند و تمام کارهای دیگر، مقدمۀ اوست، بسط توحید و شناخت مردم از عالم است ... تشکیل حکومت مقصود به ذات نیست برای انبیا. دعوت‏ها هرچه می‌شود، مقدمه است برای اینکه انسان را بیدار کنند، انسان را بفهمانند به «او»، ارائه بدهند به «او» که چه بوده است» (موسوی خمینی، ۱۹، ۲۸۵)؛ يعني مقصود اصلی آنان «سوق دادن انسان به طاعات و عبادات است تا از مقام جانوران به مقام فرشتگان بازگردند» (شیرازی، الف، ۳۶۱). با توجه به روش یاد شده درباره شناخت هدف دین ـ به معنای متن مقدس ـ به آیاتی از قرآن کریم می‌توان استناد کرد که از این هدف سخن گفته‌اند:

الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي‏ كانَتْ عَلَيْهِمْ؛ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون (اعراف: ۱۵۷)

یگانه آیه قرآن که یک‌جا، از «رسالت»، «نبوت» و «اُمیّت» محمد بن‌عبدالله (صلي الله عليه و آله و سلم) سخن می‌گوید، همین آیه است:
آنان از اين فرستادة پيام‌آورِ ناخوانا پیروی می‌کنند كه [نام‏] او در تورات و انجيل نزدشان نوشته است. [همان پيامبرى كه‏] آنان را به كار پسنديده فرمان مى‏دهد و از كار ناپسند باز مى‏دارد و براى آنان چيزهاى پاكيزه را رَوا و چيزهاى ناپاك را نارَوا می‌خواند و گِره‌ها و بندهايشان را از [دست و پای آنان‏] باز‌می‌گشاید؛ پس كسانى كه به او ايمان آوردند و بزرگش داشتند و ياري‌اش كردند و پرتوی را دنبال کردند كه همراه با او فروآمده است، همانان رستگارانند.

اِصر در این آیه به معنای بستن / گِره زدن و نگاه داشتن چیزی است؛ چنان‌که به جایگاه نگاه داشتن کشتی، «مأصَر» می‌گویند و ریسمان و میخی که پایه خانه را با آن نگاه می‌دارند، «اِصار» خوانده می‌شود (اصفهانی، ۱، ۷۸). برداشتن بند و گشادن گرِه، از خدمات پیامبر به مؤمنان شمرده شده است. گره‌گشایی و بندگشایی، به گرفتاری و اسیری، مسبوق است که هر گاه درباره قیود بیرونی به کار می‌رود، «آزادی» و هر گاه درباره قیود درونی (روانی) به کار روَد، «آزادگی» را درباره‌اش می‌توان به کار برد. بنابراین، آزادی‌بخشی و آزادگی‌بخشی، از کارکردهای پیامبری به شمار می‌رود. با فرض امکان‌پذیری آزادی و آزادگی از گرفتاری و بندگیِ بیرونی و درونی، دست‌کم سه پرسش در این‌باره طرح‌شدنی می‌نماید. پاسخ قرآن به این پرسش‌ها، به معنای برداشتن موانع معرفتی یا روان‌شناختی یا اخلاقیِ فراروی انسان است؛ یعنی با پذیرش آموزه‌های آن و التزام به هنجارهایش؛ یعنی با ایمان به پیام پیامبر، دست‌کم به آزادگی خواهد رسید. درباره هر یک از این پرسش‌ها، آموزه‌هایی از قرآن گزارش می‌شود:

۱. آزادگی برای رسیدن به چه هدفی؟
قرآن می‌خواهد که مخاطبانش تنها دست خداوند آفریدگار را در آستین آفرینشِ پدیده‌های جهان ببینند و بدانند که به گفته قرآن هیچ پروردگاری (مدبّری) جز خداوند در جهان نیست (یونس: ۳۰ و ۳۱؛ رعد: ۲؛ سجده: ۵) و به تعبیر فیلسوفان، «لا مؤثر في الوجود إلا الواجب‏» (شیرازی، ب، ۱، ۸۵). به گفته قرآن، آزاد شدن از بندِ بندگی آفریدگان و خدایان دروغین و خاکساری و کُرنش در برابر خداوندگار و پروردگار و سرپرست راستین (انعام: ۶۲)؛ یعنی رسیدن به خودِ خود که اگر فروگذارده شود، خود آدمی نیز فراموش می‌شود (حشر: ۱۹)، محوری‌ترین هدف پیامبران است.
آيا به آسمان بالای سرشان نمی‌نگرند كه چگونه آن را بنیاد گذارده و آراسته‏ايم؛ چنان‌که هيچ دَرزی در آن نيست (ق: ۶). آيا در پادشاهیِ گسترده آسمان‌ها و زمين و آفريده‌های خداوند نمى‏انديشند؟ شايد مرگشان نزديك باشد! به چه سخنی جز این ایمان می‌آورند؟ (اعراف: ۱۸۵). بگو: بنگريد كه چه چيزهايى در آسمان‌ها و زمين است و [اما] اين نشانه‌ها و هشدارها به مردم بی‌ايمان ‏ سود نمى‏رساند (یونس: ۱۰۱).
آدمى در این بنگرد که او را از چه چيزی آفريده‌اند (طارق: ۵) از زِهمایه (نطفه)‏اى از آبی كه آن را در زِهدان (رَحِم) می‌ریزند (قیامت: ۳۷) گمان می‌کنید آن آب را که برون مى‏ريزيد شما می‌آفریدَش یا ما (واقعه: ۵۸). آيا با خود نمى‏انديشند كه خدا آسمان‌ها و زمين را و هر چه را ميان آنهاست، جز به درستی و تا زمان شناخته‌ای، نيافريده است؟ [دریغ که] بسيارى از مردم به ديدار پروردگارشان ايمان ندارند! (روم: ۸)؛ پس ای مردمان! تنها پروردگاری را بندگی کنید که شما و پیشینیانتان را آفریده است (بقره: ۲۱) [زیرا] من (خداوند)، انسان و دیو را جز برای بندگیِ خودم نیافریده‌ام (ذاریات: ۵۶). آنچه را به جاى او بندگی می‌کنید، چیزی جز نام‌هايی نیست كه شما و پدرانتان بر آن نام نهاده‌اید ... [چیرگیِ] فرمان‌روايی تنها از آن خداست و او فرمان داده است كه تنها بندة او باشید. سبک زندگی درست، همین است (یوسف: ۴۰).

۲. آزادگی از چه چیزی؟
برای دست‌یابی به هدف یاد شده که به تعبیر الاهیاتی / کلامی، آن را «مراتب توحید» (داماد، ۵۶۴) می‌توان خواند، موانعی معرفتی و روان‌شناختی باید از میان بروند که فهرست برخی از آنان چنینند:

موانع معرفت‌شناختی
۲-۱. داشته دانستن نداشته‌ها
چیرگی و نیرو و دارایی‌های انسان از آنِ خودش نیست؛ زیرا تنها یک باشنده در جهان، دارندة همه چیز است که بهره‌ای را از آن، به دیگران می‌دهد. دارا پنداشتن خود، به معنای گرفتار آمدن در بند پنداری است که نمی‌گذارد آدمی به هدف پیش‌گفته برسد:
بگو: «ای خدايِ دارندة فرمان‌فرمايى! هر کسی را بر پایه خواست خودت فرمان‌روايى می‌بخشى و بر پایه خواست خودت، از او بازمی‌ستانی‌اش و بر پایه خواست خودت به او سروَری می‌دهی یا خوارَش می‌کنی. همه خوبي‌ها به دست توست و تو بر هر چيز توانايى» (آل‌عمران: ۲۶). او در پادشاهی، انبازی ندارد (اسرا: ۱۱۱؛ فرقان: ۲) و هیچ کس را از پادشاهی او بهره‌ای نیست (نساء: ۵۳).

هستی‌مند دانستن آدمی، پندارین است که با ایمان به غیب الغیب جهان، پنداری بودنش را درمی‌یابد و خود را چیزی جز از آنِ او و رونده به سوی او (بقره: ۱۵۶) نمی‌بیند و تنها به او امیدوار (کهف: ۱۱۰) و تنها از او اندیشناکند (احزاب: ۳۹).
خرمن هستىِ موهوم چنان سوزانَد
آتش عشق كه نه دانه بمانَد و نه كاه (‏داماد، همان).
۲-۲. داشته دانستن داشته‌ها
چیزهایی که از داشته‌های انسان به شمار می‌روند نیز به‌راستی از آنِ او نیستند؛ زیرا
او استحقاق نداشته است که از چنین چیزهایی برخوردار شود و تنها برای آزمودنش چنین چیزهایی را به او داده‌اند، اما او همچون قارون می‌گوید: «من از پیش خود و با دانش خود به چنین چیزهایی دست یافته‌ام» (قصص: ۷۸؛ زمر: ۴۹)؛
نیز دارایی‌های او بی‌ثباتَند و تنها موجود ثابت وجود، خداوند است (حج: ۶).

موانع روان‌شناختی
۲-۳. دل‌بستگی به پیشینیان / تقلید
هنگامی که به آنان می‌گویند: «از فرستاده خدا پيروى كنيد»، مى‏گويند: «از چيزى پیروی می‌کنیم كه پدران خود را [ملتزم] به آن يافته‏ايم» اگر پدرانشان بی‌خرَدانه رفتار می‌کرده و به درستی راه نمی‌یافته باشند، [باز هم در خور پيروى‌اند]؟ (بقره: ۱۷۰. نیز مائده: ۱۰۴؛ اعراف: ۲۸؛ یونس: ۷۸؛ انبیا: ۵۳؛ شعرا: ۷۴؛ لقمان: ۲۱؛ زخرف: ۲۲ و ۲۳).

۲-۴. دل‌بستگی به دانش‌مندان
اينان عالِمان (احبار و راهبان) خود و مسيح پسر مريم را به خدایی گرفتند، اما مأمور بودند که تنها خدايى يگانه را بندگی کنند كه هيچ پرستیده‌ای جز او نيست و از هر انبازی برکنار است (توبه: ۳۱).
از امام صادق (عليه السلام) روایت کرده‌اند که در این‌باره فرمود: «به خدا سوگند عالمان یهودی و مسیحی مردم را به بندگی خود فرانمی‌خواندند که اگر می‌خواندند هم مردم در این‌باره از آنان پیروی نمی‌کردند، بلکه [از این روی فرمود: اتخذو احبارَهم و رُهبانهم ارباباً] که آن عالمان چیزهای رَوا را ناروا و چیزهای ناروا را رَوا می‌شمردند و مردم نادانسته به آنان سرمی‌سپردند»؛ یعنی در درست و نادرست گفتار آنان به مَحک عقل نمی‌نگریستند (طباطبایی، ۹، ۲۵۵).

۲-۵. دل‌بستگی به داشته‌ها
چیزی که به زبان حال می‌گوید مرا نبخش! مالکِ مالک است نه مملوک او.
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! بسيارى از عالمان (احبار و راهبان)، دارایی مردم را به ناروا مى‏خورند و [آنان را] از راه خدا باز مى‏دارند. كسانى را كه زر و سيم در گنجينه نگاه می‌دارند و آن را در راه خدا هزينه نمى‏كنند، به کیفری دردناك آگاه کن (توبه: ۳۴). دوست داشتنِ خواستني‌هایی [مانند‏] زنان و فرزندان و داشته‌های فراوان زرین و سيمین و اسب‏هاى بانشان و دام‌ها و كشت‌زاران براى مردم آراسته شده است، [اما] آنها بهره‌های سَرای پستَند و فرجام نيكو نزد خداست (آل‌عمران: ۱۴).

۳. آزادگی با چه چیزی؟
باور و التزام (ایمان) به آورده پیامبران افزون بر اینکه از دید معرفتی، آدمی را به ماهیت هستی و جایگاه خودش در آن آشنا و آگاه می‌کند، از وابستگی‌ها و دل‌بستگی‌های او می‌کاهد و از دید روان‌شناختی او را برای گذاشتن و گذشتن و خطر کردن مؤمنانه آماده می‌کند. با ايمان به پيام پيامبران موانع ياد شده (ناداني‏ها و دل‏بستگي‏ها / موانع معرفتي و رواني)، از ميان مي‏روند يا دست‏كم زمينه رفعشان فراهم مي‏شود. مؤمنان به غيب، تنها در برابر خداوند كرنش مي‏كنند (بقره: ۳)، در اين كرنش‏گري، فروتنَند، از كارهاي بيهوده ـ براي رسيدن به هدف پيش‏گفته ـ كناره مي‏گيرند، دستِ دهنده‏اي دارند و پاك‏دامنند (مؤمنون: ۲-۵). خصال مؤمنان در قرآن فراوانند كه اينها پاره‏اي از آنهاست. ايمان به غيب، ابزار آزادي انسان از بند خودخواهي روان‏شناختي و خودخواهي اخلاقي است. پس آدمی به پشتوانه ایمان به غیب، از موانع و بندهای معرفتی و روان‌شناختی می‌گذرد و به رفتارهاي اخلاقی دست می‌زند و به بهجتی معنوی دست خواهد یافت:
چون به آزادی نبوت هادی است
مؤمنان را ز انبیا، آزادی است
ای گروه مؤمنان شادی کنید
همچو سرو و سوسن آزادی کنید (بلخی، ۶، ۴۵۰۳ ـ ۴۵۰۴)

کتاب‌نامه
بلخی، جلال‌الدین محمد (۱۳۶۲)، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد نیکلسون، تهران، مولی.
داماد، محمدباقر (۱۳۷۶)، تقويم الايمان و شرحه كشف الحقائق‏، شرح احمد علوى‏، تحقیق علی اوجبی، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامى.
راغب اصفهانى، حسين بن‌محمد (۱۴۱۲ ق)، المفردات في غريب القرآن، تحقيق صفوان عدنان داودى، دمشق، دارالعلم الدار الشامية.
شیرازی، صدرالدین محمد، الف (۱۳۶۰)، الشواهد الربوبية فى المناهج السلوكية، تصحیح جلال‌الدین آشتیانی، چاپ دوم، تهران، مرکز نشر دانش‌گاهی.
ــــــ، ب (۱۹۸۱ م)، الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۴۱۷)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.
مراغى، احمد مصطفی (بی‌تا)، تفسیر المراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
موسوی خمینی، روح‌الله (۱۳۷۸)، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
 
کد مطلب: 4506
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۱ دی ۱۳۹۳
ساعت انتشار : ۱۵:۳۹
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر