داخلی صفحه مقاله آرشيو مقاله
 
نقدی بر نظریه نزول دو گانه
رویکرد حداکثری به رازآلودگی وحی
علی شفیعی
نظریه «نزول دوگانه وحی» نظریه است که اولین بار توسط شیخ صدوق وارد گفتمان شیعی شد که گمان نگارنده بر آن است که بر پیش‌فرض حداکثری دیدن نگاه رازآمیز به دین و وحی استوار است.
وحی به عنوان یکی از مهم‌ترین سرفصل‌های دین که بنیان و بنیاد دین نیز بر آن استوار است در همه ادیان الهى اولاً: داراى تقدس و جايگاه ويژه‏‌اى بوده و ثانیاً: از دلمشغولی‌های جدی و مداوم متدینان و مومنان بوده است.

در ديرينه‏‌شناسى مباحث و نظریه‌های مرتبط با نزول وحى ما با پيشنه‏اى كهن و پر سخن مواجه هستيم؛ پيشينه‏‌اى كه قدمتش بسان قدمت حيات انسان است. تمدن اسلام هم كه با ظهور اين واقعه شگرف و ژرف متولد شد از همان آغازين تولدش در متن خود عنايت و توجّه ویژه‌ای به اين واقعه داشت. اين توجه فراوان به هم‏راه ماهيت رمزآلود و رازآميز اين واقعه عالمان و انديشمندان جهان اسلام را به نظريه‏‌پردازى‏‌هاى متفاوت و مختلفى كشانيده كه پاره‏‌اى  از آراء ايشان بسيار قابل تأمل و خواندنى است. مباحث و نظريات ارائه شده مربوط به لفظى بودن يا نفسى بودن وحى؟ قديم بودن يا حادث بودن؟ كيفيت و چگونه‏گى دريافت وحى (با توجه به دوگونه‏گى وجود انسان و فرشته) ؟ حالات پيامبر در هنگامه دريافت وحى؟ و... از جمله اين مباحث‏ند.

در این میان البته نمی‌توان از یک واقعیت غفلت کرد و آن هم رویکرد راز آمیز به دین و مقولات دین توسط برخی عالمان و متدینان است.

در مواجهه با ادیان همیشه دو رویکرد کاملاً متفاوت وجود داشته است رویکرد راززدایی حداکثری از دین و مقولات دینی و تلاش برای هر چه فهمیدنی تر کردن و انسانی تر کردن آن و رویکرد حداکثری کردن نگاه رازآمیز به دین و مقولات دینی و هر چه دست نایافتنی تر کردن و آسمانی کردن آن.

نظریه «نزول دوگانه وحی» نظریه است که اولین بار توسط شیخ صدوق وارد گفتمان شیعی شد که گمان نگارنده بر آن است که بر پیش‌فرض حداکثری دیدن نگاه رازآمیز به دین و وحی استوار است.

شیخ مفید با اشاره به پیشینه ورود این بحث در اندیشه شیعه می‌نویسد: الذى ذهب اليه أبوجعفر فى هذا الباب أصله حديث واحد لايوجب علماً و لاعملاً(تصحيح الاعتقادات، شيخ مفيد، ص 122. ) یعنی نزول دو گانه که توسط شیخ صدوق ابداع می‌شود و وارد اندیشه های شیعی می‌شود ریشه در تنها یک حدیث دارد که نه موجب علم می‌شود و نه توجیه کننده عمل است.  سيد مرتضى دیگر فقیه و اصولی شیعی نیز در پاسخ به سؤالى راجع به نظريه نزول دو گانه از همین منطق شیخ مفید بهره گرفته و می‌گوید:  والذى ذهب إليه أبوجعفر ابن بابويه من القطع على أنه انزل جملة واحدة... معتمداً فى ذلك على الأخبار المروية التى رواها فتلك اخبار آحاد لاتوجب علماً و لاتقتضى قطعاً.( شریف مرتضى، رسائل المرتضى، ج 1، ص 403)

البته تفاوت مبنایی این بزرگان در تعامل با متون روایی و گزینش مبنای اعتماد بر اخبار آحاد یا نپذیرفتن آن در این رویکرد های دو گانه بی تاثیر نبوده است ولی روشن است که این تمام دلیل نیست، بلکه همان گونه که اشاره شد رویکرد حداکثری کردن نگاه رازآمیز به وحی و هرچه بیشتر رازآلوده دیدن آن یکی از پارادایم‌های مهم در شکل‌گیری این نظریه‌هاست که البته با نگاه نقل‌محور و نص‌گرایی که در مبانی بزرگانی مثل شیخ صدوق کاملاً هم‌سو و همنواست.

پرداختن به علل و عوامل شکل گیری رویکرد راز آمیز دیدن وحی یکی از بحث‌های مهم است که نیازمند گفت‌وگوهای بسیار است ولی به اجمال می‌توان از پیشفرض‌های معتقدان به رویکرد از یک سو و ماهیت وحی و محدودیت درک و دریافت انسانی از سوی دیگر که هر یک لایه های زیرین فراوانی از علل را شکل می‌دهند یاد کرد.

نظریه نزول دوگانه که معتقد است وحی دو صورت دفعی و تدریجی دارد علاوه بر آنچه در سخن شیخ مفید و سید مرتضی آمد بر برخی برداشت‌های از آیات قرآن و استحسانات عقلی نیز استوار است که ناقدان این نظریه استناد به آن آیات و استحسانات عقلی را همانند استناد به اخبار آحاد ناتمام می دانند.

استناد به تفاوت های واژگانی هم چون« نزول» و «انزال» و آیاتی هم چون «انا انزلناه فی لیله القدر» و برخی دیگر از این گونه امور ریشه در پیش فرض غیر منقحی هایی دارد که این معتقدان را به نظریه دوگانه نزول می رساند.

نزول دوگانه که در عصری یک نظریه حاشیه ای بود در درازمدت و با توجه به فاصله گیری بیشتر از دوران حضور معصوم از یک سو و تلاش در رازآلوده کردن دین و مقولاتی همانند وحی از سوی دیگر؛ تغییر جایگاه داده به گونه ای که تبدیل به یک نظریه اصلی می‌شود و از حاشیه به متن می آید.

نزول دوگانه همان گونه که برخی به درستی یک رویکرد اسطوره ای[1] دانسته اند که قابل توجیه نیست لوازمی هم چون تفکیک بین آسمانی بودن معانی و زمینی بودن الفاظ را به همراه دارد که بعید است مورد رضایت مدافعان این رویکرد باشد.

این رویکرد اولاً: همان گونه که در نقد شیخ مفید آمده: و نزول القرآن على الاسباب الحادثة حالاً فحالاً يدل على خلاف ما تضمنه الحديث؛ با واقعیت های تاریخی نزول قرآن سازگاری ندارد؛ و ثانیاً: و بازائها اخبار كثيرة أشهر منها و أكثر، تقتضى أنه أُنزل متفرقاً، و ان بعضه نزل بمكة و بعضه بالمدينة و لهذا نسب بعض القرآن الى إنه مكى و بعضه مدنى، و...( شريف مرتضى ؛رسائل المرتضى، ج 1، ص 403)  با روایات دیگر و دانش تاریخ نزول قرآن که در آن دانش سخن از این که برخی از سوره ها و آیات مکی و برخی دیگر مدنی هستند آمده هم خوانی ندارد.ثالثاً: ثمره ای بر نزول اولیه که همان نزول دفعی است برای مسلمانان به همراه ندارد و لذا توجیهی برای تلاش در فهم آن و اعتقاد به آن نیز نمی توان ارائه داد.
 
ارجاعات:
 
[1] . مرحوم صادقی تهرانی با اسطوره خواندن این نظریه می گویند: و هذه اسطورة لايقبلها العقل و الدين و لاآى القرآن المبين... صادقى‏تهرانى، الفرقان، ج 30، ص 374. 
 
کد مطلب: 6497
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۳ تير ۱۳۹۵
ساعت انتشار : ۰۳:۰۶
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر