داخلی صفحه مقاله آرشيو مقاله
۱
 
تصادف
کیت وارد
مقاله «تصادف»(chance) از مدخل‌های «دانشنامه علم و دین»* است به سرویراستاری جی. ونتزل وِرد وان هویستین. مسعود سنجرانی این مقاله را ترجمه کرده و در اختیار دین‌آنلاین گذاشته است:
نقش تصادف در جهان، در هر دو حوزۀ دین و علم، بحث‌های شورانگیزی را برانگیخته است. در علم، این بحث معمولاً جستاری است میان جبرباوری (همة رویدادهایی كه به شرط‌های آغازین ِ پیشینی وابسته‌اند) و جبرناباوری مادی (حداقل برخی رخدادها هستند كه  چندان هم علت‌مند نیستند). در دین، مجادلۀ اصلی میان كسانی است كه به قضاوقدر باور كامل دارند ( دیدگاهی كه در آن خدا یك­سویه هر آنچه را اتفاق می‌افتد مقدر كرده است) و كسانی كه به­ جبرباوری کلامی (خدا برخی چیزها را به تصادف یا تعیّن از رهگذار عوامل  متناهی واگذار كرده است). اكثر بینش‌های دینی هرگونه نقش تصادف محض را رد می‌كنند؛ اما تعدادی نیز هستند كه حتی در جهانی كه تقدیر الهی بر آن حكم می‌راند، بر نقش تصادف باور دارند. در بیشتر اوقات، مباحثه میان علم‌باوران و دین‌باوران به­علت نرسیدن به تعریف مشخصی از تصادف به شكست می‌انجامد.

مفاهیم  گوناگون تصادف 
تصادف در ریشه‌ای‌ترین معنای خود، وقوع رخدادی است بدون هیچ علت یا دلیلی. بنابراین ممكن است گفته شود جهان بدون دلیل و بدون هیج علت پیشینی یا به دیگر بیان، به تصادف به وجود آمده است. در این معنا، هر رخدادی در هر زمانی ممكن است اتفاق بیفتد و جست­‌وجوی علت آنچه اتفاق میافتد، لزومی ندارد. اگر هر چیزی با تصادف اتفاق افتاده باشد، در این معنا، علم ناممكن خواهد بود.

تصادف در مفهومی عام‌تر، با قمار یا بخت‌آزمایی سروكار دارد. زمانی‌­كه قمارباز تاسی را می‌اندازد، طرفی كه بالا قرار می‌گیرد، موضوعِ تصادف است. اما این بدان معنا نیست كه در این مورد با علیت‌ روبه‌رو نیستیم، بلكه یافتن علت‌ها بیش از اندازه دشوار، پیچیده و ملال‌آورند. غلتیدن تاس در هر جزء را می‌توان با كاربست قوانین علم مكانیك معین كرد، اما باز هم به­‌عنوان موضوعی تصادفی در نظر گرفته می‌شود، زیرا سازمانِ سیستم به­‌گونه‌ای است كه هیچ­‌كس نمی‌تواند نتیجه را پیش‌بینی كند. در این مورد خاص، تصادف در درجه‌ اول به پیش‌بینی‌ناپذیری مرتبط است؛ اینکه چیزی تصادف است یا تصادف نیست، به دانش در اختیار ناظر بستگی دارد.

معنای دیگر تصادف آن است كه چیزی به تصادف اتفاق می‌افتد، زیرا برای آن هیچ عاملی در نظر گرفته نشده است. شخصی ممكن است دوستی قدیمی را به­‌گونه­‌ای تصادفی ملاقات كند، در حالی‌كه نه آن شخص، نه آن دوست و نه خدا در نظر نداشته‌اند یا سعی نكرده‌اند كه این ملاقات اتفاق بیفتد. گفته می‌شود جهش‌های ژنتیكی بر پایه بخت و اقبال  (رندوم) یا به عبارت دیگر بر اساس تصادف رخ می‌دهد. آنان دارای علت هستند، اما آن­‌گونه اتفاق می‌افتند كه قابل انتظار نیستند.

این مفهوم می‌تواند به رخدادهایی گسترش یابد كه بخش‌هایی از یك فرآیند جهت‌دار یا گرایش طبیعی نیستند. برخی متخصصان ژنتیك ممكن است بگویند جهش‌های ژنتیكی به هیچ گرایش خاصی ندارند (برای مثال، جهش‌های زیاد به­‌معنای شانس بیشتر بقا برای برخی ارگانیسم‌ها نیست). این دیدگاه از نظر عده‌ای بحث­‌انگیز تلقی شده است. اینان استدلال می‌كنند كه در جهش ارگانیك، گرایش‌هایی وجود دارد و فرآیند تمایل دارد تا رخدادی آگاهانه را تحقق بخشد و این گرایش از همان آغاز به­‌صورت ذاتی در سیستم موجود است. اگر این­‌گونه می‌بود، جهش‌های خاص می‌بایست تصادفی اتفاق افتاده باشد، درحالی‌­كه فرآیند در كلیت خویش ( یعنی مجموعه­‌ای كامل از جهش‌ها در بافت محیطی خودشان) ممكن است این  گرایش طبیعی را داشته باشد كه به آگاهی ختم شود.
 
این امر باز هم مفهوم دیگری از تصادف را تبیین می‌كند كه بر اساس آن احتمال ویژه‌ای برای رخ­دادن رویدادهای خاص وجود دارد كه البته این رویدادها بسنده متعیَن  نیستند. یك رخداد، زمانی­ بسنده متعین است که با وجود شرط‌های اولیه و قوانین طبیعی، نتواند به شیوه دیگری اتفاق افتد. یك رخداد، زمانی­‌بسنده متعین نیست كه از همان شرط‌ها و قوانین اولیه، تعدادی برآیندِ ممكن می‌تواند نتیجه شود. به دیگر بیان، علت یكسان در موقعیت یكسان می‌تواند تأثیرات مختلف داشته باشد. برخی فیزیك‌دان‌ها این احتمال را رد كرده‌اند، اما تفسیر كپنهاگی مكانیك كوانتوم به­‌گونه‌ای دقیق ادعا می‌كند كه هرچند برخی رخدادهای خاص زیراتمی امكان ویژ‌ه بالایی دارند كه به شیوه خاصی بروز كنند، اما ممكن است این‌گونه عمل نكنند. باوجوداین، زمانی‌­كه تعداد زیادی از رخدادهای كوانتومی پدیدار می‌شوند، این امكان به­‌گونه‌ای قطعی قابل پیش‌بینی خواهند بود – بدین­‌ترتیب معادلات مكانیك كوانتومی جبری هستند، هرچند با رخدادهایی مرتبط هستند كه تا اندازۀ زیادی جبری نیستند. چنین فرآیندهایی استوكاستیك یا شایدی، شانسی، احتمالی نامیده می‌شوند؛ احتمال بالایی وجود دارد كه نمونه‌های خاصی از رخدادها اتفاق بیفتد، اما رخدادهای خاصی ممكن است غیرقابل پیش‌بینی باشند ولی بسنده متعین نباشند.

الزامات اختیار
بنابراین دو مؤلفة اصلی مفهوم تصادف عبارتند از: پیش‌بینی­‌ناپذیری و نابسند­گی  علیت. از دیدگاه برخی فیلسوفان، اختیار انسان مستلزم تصادف است؛ زیرا اگر معلولی بسنده‌ بود (اگر علتی- خواه الهی یا طبیعی- مقدرات وی را تعیین میكرد) نمی‌توانست مسئول اعمال خویش باشد. بر اساس این دیدگاه، تصادف شرط لازم برای اختیار انسان است. عمل آزاد از عمل اجباری محض (بی‌­علت) آنگاه متمایز می‌گردد كه عمل، ارادی و برای نیل به مقصودی آغاز شده باشد.

یك خداباور ممكن است بگوید آفرینش جهان مصداق اولای عمل آزاد است. آفرینش، معلول هیچ وضعیت آغازین پیشینی یا برخی قوانین عمومی نبوده است، بلكه برای دلیلی انجام شده است. خداوند ارزش یا ارزش‌هایی در ذهن داشته و آنان را با آفرینش جهان محقق ساخته است. بنابراین عمل آزاد شكلی از علیت به­‌منظور تحقق‌بخشی به برخی ارزش‌های پیش‌بینی­‌شده (متصور) است. علیت همچون عملی كاملاً متمایز از تصادف محض شناخته می‌شود، حتی اگر پیش‌بینی­‌ناپذیر باشد و از دیدگاه قوانین فیزیك و حالت‌‌های ذهنی یا فیزیكی پیشین غیر­متعین باشد.

برخی الهی‌دانان اعلام می‌كنند مكانیك كوانتوم نشان می‌دهد قوانین بنیادین جهان بیش از آنكه جبری (علیت­‌بنیاد) باشند، استوكاستیك (شایدی) یا آماری هستند. آنان ادعا می‌كنند این امر هم به اعمال انسان مجال بروز آزاد می‌دهد و هم به خداوند امكان می‌دهد كه بر اساس احتمالات آماری سیستم‌های فیزیكی، بدون­‌آنكه هیچ قانون طبیعی را "بشكند" آزادانه عمل كند. برای عده‌ای دیگر، تقلیل افعال ارادی خداوند به جست­‌وجوی كورمال كورمال در زیرزمین زیراتم‌ها بیش­‌ازاندازه محدودكننده تلقی می­‌شود. در برخی موارد، حدپذیری‌های كوانتومی باطل است زیرا تعداد بسیار زیادی از رخدادهای احتمال‌پذیر با رخدادهای ابَراتم‌ها مرتبط است و این بدان معناست كه توزیع آماری فراگیر، احتمالاً با عدم قطعیت روبه‌روست.
 
وجود نظام‌های پویا كه از تعادل بسیار فاصله دارند، این امكان را فراهم می‌آورد که با تشدید نوسان‌های كوانتومی، آثار مه-جهانی تولید شوند. بنابراین در حالت‌های مطلوب (برای مثال در مغز) حدناپذیری‌های كوانتومی می‌توانند حدناپذیری‌های مشاهده­‌پذیر بسیاری را در طبیعت نشان دهد. یا اینكه فارغ از ملاحظات كوانتومی می‌توان گفت قوانین طبیعی در درون خود، احتمال‌گرا هستند و بر بنیان‌های «برابری با چیزهای دیگر» عمل می‌كنند و به­ هیچ­‌عنوان مستثنا از علیت الهی عمل نمی‌كنند.

نگرش‌های دینی نمی‌توانند به­‌سادگی با هرگونه فرضیۀ مبتنی بر تصادف محض، در معنای بنیادین آن،  هم­‌زیستی كنند. اكثر نگرش‌های خداباورانة سنتیِ جبرباورانه ( همه چیز را خداوند مقدر كرده است) اختیار را با جبرباوری سازگار میبینند. اما در سدة بیستم بر تعداد افرادی افزوده شد كه به دیدگاه‌های جبرناباوری اعتقاد داشتند. برای آنان تصادف (همچون  جبرباوری احتمال‌پذیر) به فعالیت آزاد و سازندة آفریدگار و آفرینندگان و نیز پاسخ‌گویی متقابل افعال الهی و مخلوق مجال بروز می‌دهد و به چشم‌انداز كتاب‌های آسمانی نزدیك است.

كتابنامه:
1. بارتومولوف، دیوید جی. خدای تصادف. لندن: اس. سی. ام پرس، 1990.
2. مورفی، نانسی، « فعل الهی در نظم طبیعی» در آشوب و پیچیدگی: چشم‌اندازهای علمی در فعل الهی، ویراستاران رابرت جان راسل، نانسی مورفی و آرتور پیكاك، واتیكان: رصدخانه واتیكان، 1995.
3. پلانتینگا، آلوین، خدا، اختیار و شر، لندن: آلن، آنوین، 1974.
4. پولكینگهورن، جان، « نظریة آشوب و فعل الهی» ، در علم و دین، ویراستاران مارك ریچاردسون و وستلی وایلدمن، نیویورك: روتلج، 1996.
5. ویراستاران راسل، رابرت جی؛ مورفی، نانسی؛ و آرتور پیكاك، چشم‌اندازهایی بر فعل الهی، انتشارات دانشگاه كلیسای بانوی ما، 1997.
6. نیكولاس ت. ساندرز، آیا خداوند در بازی با تاس تقلب میكند؟ فعل الهی و احتمالات كوانتومی، زیگون : مجلة علم و دین سال 35 ام، شماره 3 (2000) : 544-517.
7. سوئینبرن، ریچارد، مسئولیت و (بادافره) كفاره، نیویورك: انتشارات دانشگاه اكسفورد، 1989.
8. وارد، كیث، خدا، تصادف و جبر: آكسفورد: انتشارات یك جهان،1996. 

* مشخصات کتاب‌شناسی این دانشنامه چنین است:
Encyclopedia of science and religion ; J. Wentzel Vrede van Huyssteen, editor in chief. — 2nd ed. ; by Macmillan Reference , 2003.

 
 
کد مطلب: 7515
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : سه شنبه ۲۸ شهريور ۱۳۹۶
ساعت انتشار : ۱۳:۴۹
 
 


انتشار یافته : ۱نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر
Romania
۱۳۹۶-۰۷-۰۱ ۰۴:۱۸:۴۵
در بالا، متن آشفته و بدون نتیجه ای ارایه شده است. به کار بردن انواع اصطلاحات در خارج از حوزه ای که تعریف می شوند ، موجب ابهام و مغالطه گردیده است. هر یک از مفاهیم : تصادف ، علیت ، جبر ، اختیار ، احتمالات ، هوشمندی و..... باید ابتدا در حوزه کار برد خود دقیقا تعریف شوند . در غیر اینصورت مانند متن فوق ، ادعا ها فاقد دلیل وبی ارزش می با شند. (2897)