داخلی صفحه هنر و ادبیات آرشيو گفتگو
 
مناره، نمادی دینی با مفهومی سیاسی؟
گفتگویی با پژوهشگر تاریخ هنر اسلامی، جاناتان بلوم
جاناتان بلوم (Jonathan M. Bloom) چهره شناخته‌شده‌ای در تاریخ هنر اسلامی است. وی استاد دانشگاه بوستون است و آثار زیادی در زمینه هنر اسلامی دارد که از آن جمله «دائرة المعارف هنر و معماری اسلامی» با همکاری خانم شیلا بلر است. وی معتقد است که مناره‌‌ها، از عناصر متأخر در معماری مساجد اسلامی هستند و بیش از کاربرد دینی، کاربردی سیاسی دارند. نشریه قنطره گفتگویی با ایشان در زمینه تاریخ مناره و مفاهیم سیاسی و دینی آن انجام داده است.
مناره، نمادی دینی با مفهومی سیاسی؟
ــ مناره‌ها نماد ویژه‌ معماری اسلامی به شمار می‌روند. ریشه آنها در کجاست؟ و از کجا آمده‌اند؟
جاناتان بلوم: مساجد نخستین که در قرن هفتم میلادی ساخته شدند، مناره نداشتند. اما در قرن نهم، در بنای برخی از مساجد، و نه همه آنها، مناره‌ها حضور دارند که نشان می‌دهد مناره‌ می‌بایست در پایان قرن هشتم تا نهم میلادی، اختراع شده باشد. نظریه‌های متفاوتی درباره اصل و ریشه مناره‌ها وجود دارد. برخی بر این باورند که مناره‌ها تقلیدی از برج کلیسا هستند، و برخی دیگر از برج‌های دیده‌بانی، فانوس‌های دریایی، برج‌های ارتباطی و طاق نصرت‌ها به عنوان الگویی در ساخت مناره‌ها یاد می‌کنند.

ــ نظر شما در این باره چیست؟
تمام این نظریه‌ها به نظر من اشتباه هستند. در پژوهش‌هایم به این نتیجه رسیدم که مناره‌های نخستین به هدف دعوت به نماز و محلی برای پخش اذان ساخته نمی‌شدند؛ بلکه مناره‌ها دقیقا برای همان کاربردی ساخته می‌شدند که امروزه مورد استفاده‌اند. آنها نشانه‌ای بر وجود مسجد و در نتیجه، نشانه‌ای بر حضور اسلام هستند. مناره‌ها تنها در زمانی بسیار متأخر، برای پخش اذان به کار رفتند.

ــ آیا منظور شما این است که مناره‌ها از جهت تاریخی، ارتباطی به اذان ندارند؟
صدای اذان از زمان پیامبر(ص) در شهرهای اسلامی شنیده می‌شود. این در حالی است که مناره‌ها، در دوره‌های بعدی ساخته شدند. بنا بر احادیث موجود، یکی از اصحاب پیامبر به نام عبدالله بن زید، خواب دید که فردی بر روی پشت بام مسجد، اذان می‌گوید و مردم را به نماز فرامی‌خواند. او سپس خواب خود را برای پیامبر نقل کرد و معلوم شد که رؤیایی الهی دیده است. لذا پیامبر از بلال که غلام آزادشده حبشی بود و از اولین مسلمانان به شمار می‌رفت، خواست که برخیزد و به نماز فراخواند. بلال به خوش صدایی مشهور بود، و همان گونه که از او خواسته بودند، اذان گفت و اولین مؤذن در اسلام شد.

ــ آیا خاستگاه مناره به این تاریخ برمی‌گردد؟
خیر؛ بنا به سنت اسلامی، بلال و دیگر مؤذنان پس از او، بر روی مکانی بلند یا در میدانی عمومی یا در ورودی شهر یا بر روی پشت بام مسجد یا پشت بام ساختمان بلندی در مجاورت مسجد یا حتی بر روی دیوارهای دور شهر اذان می‌گفتند؛ و هیچ گاه بر روی برجی بلند، اذان نگفتند. حتی طبق گزارشی تاریخی، علی‌ بن ابی‌طالب(ع)، پسر عمو و داماد پیامبر(ص) دستور تخریب مناره بلندی را صادر کرد. این مناره، برج بلندی بود که مؤذن بر فراز آن می‌رفت و با اذان گفتن، به نماز فرامی‌خواند. چون مؤذن می‌توانست داخل خانه‌های اطراف مسجد را ببیند، امام علی دستور تخریب آن را داد و همچنین ایشان بر این باور بود که نباید اذان از ساختمانی بلندتر از پشت بام مسجد، گفته شود.

ــ به طور کلی اهمیت نمادیِ مناره در چیست؟
مناره مانند گنبد در مسجد، از عناصر متمایز معماری اسلامی است. صدای اذان بخشی از هویت شهرهای قاهره، استانبول، ریاض و... است؛ همان گونه که صدای ناقوس کلیسا بخش غیر قابل انفکاکی از رم است. امروزه مناره‌ها از نمادهای اسلامی به شمار می‌روند و در کارتون‌ها هنگامی که می‌خواهند صحنه‌ای را نمایش دهند که در خاورمیانه یا سرزمینی اسلامی رخ می‌دهد، از مناره استفاده می‌کنند.

ــ آیا مناره از نشانه‌های سلطه سیاسی اسلام نیز به شمار می‌رود؟
چه مناره‌ها برای پخش اذان و دعوت به نماز استفاده شوند و چه نشوند، در هر حال، از نمادهای پرقدرت اسلامی هستند، و به همین دلیل است که همواره از سوی دشمنان مسلمانان مورد هدف قرار می‌گیرند.

ــ آیا می‌توانید نمونه‌ای ذکر کنید؟
به عنوان مثال، نیروهای صرب در زمان جنگ داخلی، مواد منفجره داخل مناره‌های کوزوو قرار می‌دادند. این کار را فقط به هدف تخریب مناره‌ها انجام نمی‌دادند؛ بلکه می‌خواستند با سقوط این برج‌ها، مساجد کنار آنها نیز ویران شود. نیروهای صرب که گرایش مسیحی ارتدکسی داشتند، به طور کلی می‌خواستند این نمادهای اسلامی را از عرصه عمومی محو کنند. البته باید بگویم که مقابله فرهنگ‌ها و تمدن‌های متفاوت با نمادهای بصری یک‌دیگر، پدیده نوظهوری نیست؛ هر چند در گذشته و به سبب نبود مواد منفجره جدید، تخریب نمادهای بصری مخالفان کندتر صورت می‌گرفت.

ــ آیا موردی وجود دارد که مناره‌ای برای اعلان سلطه اسلامی و بیان مشروعیت آن ساخته شده باشد؟
بله؛ اولین اقدام سلطان عثمانی، محمد فاتح، پس از فتح شهر قسطنطنیه بیزانسی در ماه می سال ۱۴۵۳ میلادی، این بود که مناره‌ای چوبی بر فراز کلیسای جامع ایاصوفیه ساخت. محمد فاتح این گونه می‌خواست تغییر کاربری این ساختمان به مسجد را به شکلی آشکار نشان دهد. سپس مناره‌ای سنگی، جایگزین این مناره چوبی شد و سه مناره دیگر نیز به ساختمان اضافه شد. محمد فاتح و جانشینان او، مساجد متعددی ساختند و چهره استانبول با ده‌ها مناره، اندک اندک تغییر یافت. این مناره‌ها که به شکل ستونی بلند بودند، به تدریج چهره‌ای متمایز به شهر دادند، و به وضوح نشان می‌دادند که استانبول دیگر پایتخت دولت بیزانس مسیحی نیست؛ بلکه مرکز جدیدی برای خلافت جهانی اسلام است.

ــ آیا در تاریخ اسلام، می‌توان مساجد بدون مناره‌ای یافت؟
تا همین دوره جدید، مناره در تمام نقاط جهان گسترده اسلامی شناخته شده نبود؛ همان گونه که امروزه نیز به عنوان مثال در مالزی و کشمیر و شرق آفریقا رواج ندارد. گسترش وسایل ارتباطی در قرن بیستم و سهولت گردشگری و جهان‌گردی، موجب شد که وحدتی در معماری اسلامی در مناطق مختلف ایجاد شود، و شیوه ویژه‌ای در ساخت مساجد، همراه با گنبد و مناره‌ای که به سمت آسمان می‌رود، تعیین گردد. هرچند دکتر محمد تاج‌الدین بن محمد رصدی که در دانشگاه فناوری مالزی کار می‌کند، گفته است که مهندسان معمار و مشتریان آنها که در کار ساختن مساجد بزرگ با گنبدها و مناره‌های چشم‌گیر هستند، آموزه‌های حضرت محمد(ص) را در نظر نمی‌گیرند.

ــ این اواخر، ساخت مناره‌ در سویس ممنوع شد؛ چرا که در نگاه اکثریت نمادی از اسلامی‌سازی است.
به نظر جالب می‌رسد که دانشمند سویسی، مکس وَن بِرچِم (Max van Berchem) که نزدیک به یک قرن پیش می‌زیست، از اولین افرادی بود که تاریخ و ریشه مناره‌ها را مورد مطالعه قرار داد. اگر دقت کنیم، می‌بینیم که مناره‌ بخشی ضروری از مسجد نیست و تنها سازندگان مساجد علاقه‌ دارند آن را به مسجد بیافزایند. لذا به نظر می‌رسد ممنوعیت ساخت مناره، تو دهنی به مهاجران مسلمان در سویس باشد. آیا می‌توانید تصور کنید که چه اتفاقی خواهد افتاد اگر سویس قانونی را برای ممنوعیت ساخت برج ناقوس برای کلیساها صادر کند؟

ــ آیا ممنوعیت ساخت مناره، اتفاق جدیدی است؟
خیر؛ در قرون وسطی نیز ساخت مناره در اسپانیا ممنوع بود. مسلمانان و مسیحیان در آن زمان، در رقابت بودند تا بر معماری شهر چیره شوند. همچنین تازگی نیز مخالفتی با ساخت مناره در آکسفورد صورت گرفت؛ چرا که از برج مشهور کلیسای شهر بلندتر می‌شد. اتفاق مشابهی نیز در شهر فردریک ایالت مریلند آمریکا رخ داد.
 
کد مطلب: 5064
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۸ ارديبهشت ۱۳۹۴
ساعت انتشار : ۲۳:۱۷
مترجم : محمدجواد معموری
 
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر