داخلی صفحه رمضانیات آرشيو خبر
 
رمضان در فرهنگ مردم ایران
سید احمد وکیلیان
آداب و رسوم ماه مبارك رمضان يكي از مباحث مهم فرهنگ مردم است و از آنجا كه اين آداب و رسوم ريشه ديني دارد، مورد توجه همگان است. در ماه رمضان، مردم يكپارچه براي انجام دادن تكاليف شرعي آماده مي‌شوند و براي به‌جا آوردن اين وظايف هر جمعيت و هر گروهي با آداب و تشريفات خاص خود مراسم رمضان را برگزار مي‌كند. در گذشته، اين آداب و رسوم غناي ويژه‌اي داشت و مردم با شوق و ذوق بيشتري آداب رمضان را به‌جا مي‌آوردند، اما امروزه، با هجوم عوارض فرهنگ بيگانه و مشكلات زندگي شهري و ماشيني، آداب و مراسم رمضان كم‌رنگ‌تر و حتي بسياري از آنها فراموش شده است. در اين مقاله به گزيده‌اي از آداب و رسوم، باورها و اعتقادات مردم درباره ماه مبارك رمضان مي‌پردازيم.
دکتر سید احمد وکیلیان، پژوهشگر فرهنگ مردم
نظافت اماكن عمومي
در ماه رمضان، نظافت به خانه‌ها محدود نمي‌شود و مساجد، تكيه‌ها، حسينيه‌ها، حجره‌ها، دكان‌ها و اماكن عمومي نيز پاكيزه مي‌شوند. در نظافت مساجد و تكايا مردم، به‌خصوص جوانان، شركت مي‌كنند و اين كار را ثواب مي‌دانند. كف مساجد و تكايا را كه اغلب زيلوفرش است، با به­امانت گرفتن قالي و قاليچه از خانه‌هاي اطراف فرش مي‌كنند، ديوارها را با پارچه‌هاي سبز و سياه كه به آيات قرآن و روايات و اشعار مذهبي مزين است، مي‌پوشانند و سقف مساجد را با آينه و شمعدان و چلچراغ و شاخه‌هاي سرو و كاج و شمشاد آذين مي‌بندند. اگر ماه رمضان مصادف با زمستان باشد، در مساجد و تكايا بخاري يا منقل آتش مي‌گذارند و اگر تابستان باشد، پنكه نصب مي‌كنند. ناگفته نماند در بسياري از آبادي‌ها از جمله در قمصر كاشان زن‌ها نيز در نظافت مساجد و تكايا شركت مي‌كنند. در قمصر، زن‌ها دسته‌جمعي به آب و جاروي مسجد، شستن ظرف‌ها و آماده ساختن وسايل پذيرايي براي ماه رمضان مي‌پردازند. در شهرك طالقان هم ده ـ دوازده روز به ماه رمضان مانده، متولي يا خادم مسجد آبادي به بام مسجد مي‌رود و جار مي‌زند براي گِلكاري مسجد بياييد. روز بعد، از هر خانه ده يك زن يا دختر جوان براي گِلكاري به مسجد مي‌رود. زن‌ها با كمك هم تمام ديوارهاي شبستان را سفيد و در و پنجره‌ها را تميز مي‌كنند. هر خانواده‌اي هم به ميل خود ناهاري تهيه مي‌بيند و براي زن‌هاي گِلكار به مسجد مي‌برد.

تهيه مايحتاج ماه مبارك رمضان
پلو غذاي اصلي مردم در ماه مبارك رمضان و خريد و مصرف آن در اين ماه از هر چيز ديگر بيشتر است. در ميان حبوبات هم مصرف عدس بيشتر است، زيرا علاوه بر اينكه عدس از نظر غذايي كامل است مردم عقيده دارند عدس رقت قلب مي‌آورد و حب علي (ع) را زياد مي‌كند. با عدس غذاهاي متنوعي درست مي‌كنند كه در بخش خوراكي‌هاي ماه رمضان نمونه‌هايي از اين غذاها خواهد آمد. يزدي‌ها مي‌گويند: «در ماه رمضان، هر كس بايد هفت من عدس بخورد.» نان جو هم در گذشته نان مصرفي اغلب مردم بود و تنها معدودي از خانواده‌هاي مرفه از نان گندم استفاده مي‌كردند. امروزه مصرف نان جو كمتر شده و بيشتر براي ماه رمضان در شهرها و روستاها از جمله در يزد و آبادي‌هاي آن مثل دهشير نان جو مي‌پزند، زيرا عقيده دارند نان جو خوراك حضرت علي (ع) و ائمه اطهار (ع) بوده است و آنان روزه را با نان جو خشك افطار مي‌كردند.

در شيراز، يكي ـ دو ماه قبل از ماه رمضان، زنان خانه‌دار به فكر تهيه خواربار، ترشي، ادويه، عرقيات و چاشني‌هاي گوناگون مي‌افتند و دو نوع ادويه درست مي‌كنند. ادويه پلو و ادويه ترشي.

در اسماهور واقع در اليگودرز لرستان در ماه رمضان گاوي مي‌كشند و گوشت آن را «پاپا» مي‌كنند. روز اول ماه رمضان، اهالي روستاي اسماهور در ميدانگاه آبادي جمع مي‌شوند و چهار نفر از ريش‌سفيدان آبادي گاوي مي‌خرند. بعد، سر گاو را مي‌برند و گوشت آن را به چهار قسمت مساوي تقسيم مي‌كنند. به هر قسمت از اين گوشت يك «پا» مي‌گويند. به اين ترتيب، به هر يك از آن چهار نفر يك پا از گوشت گاو مي‌رسد. آن‌گاه هر كدام از اين افراد چهار ـ پنج شريك مي‌گيرد و يك پا گوشت خود را بين چهار ـ پنج سهم تقسيم مي‌كند. سهم هر كدام يك چهارم يا يك پنجم مي‌شود. اين افراد هم هر كدام با چند نفر ديگر شريك مي‌شوند و گوشتشان را با آنان تقسيم مي‌كند. با اين روش، به همه خانواده‌هاي اسماهور گوشت مي‌رسد و هر كس به اندازه سهمي كه برده است پول مي‌دهد.

مراسم آشتي كنان قبل از ماه رمضان
يكي از رسوم پسنديده در ماه مبارك رمضان آشتي و ايجاد الفت بين افرادي است كه به سببي از يكديگر كدورتي به دل دارند. اين رسم پسنديده قبل از فرا رسيدن ماه رمضان از واجبات است و عقيده بر آن است كه اگر كسي روزه بگيرد در حالي كه از بستگان يا برادر ديني خود كدورتي به دل داشته باشد روزه‌اش مال شيطان است و مقبول درگاه خداوند نيست. اين رسم در همه شهرها و روستاها كم و بيش وجود دارد و تشريفات آن بسيار ساده است. اگر دو نفر از يكديگر ناراحتي داشته باشند، يا خودشان بدون مقدمه دست در گردن هم مي‌اندازند و صورت يكديگر را مي‌بوسند يا يك ريش‌سفيد و بزرگ‌تر پادرمياني مي‌كند و آنها را آشتي مي‌دهد؛ به اين ترتيب كه در خانه‌اش با آتش كردن سماور چاي دم‌ مي‌كند، آن دو را بدون اطلاع از يكديگر دعوت مي‌كند و مراسم آشتي‌كنان راه مي‌اندازد و پس از نصيحت، آنها را با يكديگر آشتي مي‌دهد.

اعزام مبلغان مذهبي به شهرها و آبادي‌ها
از جمله مقدمات ماه مبارك رمضان يكي هم اعزام مبلغان و مروجان مذهبي از طرف مراجع تقليد به شهرها و آبادي‌هاست تا اصول عقايد و احكام شرعي را براي مردم در ماه رمضان بازگو كنند. مردم هر آبادي اگر شخص خاصي را بشناسند، از او دعوت مي‌كنند براي هدايت مردم در ماه رمضان به آبادي آنها بيايد. در غير اين صورت نامه‌اي به مجتهد و اعلم بلد مي‌نويسند و از او تقاضا مي‌كنند يك روحاني براي آنها بفرستد. مجتهد هم چند روز قبل از ماه رمضان، عده‌اي طلبه و روحاني را متناسب با هر شهر و آبادي براي هدايت مردم همراه با دستخطي مي‌فرستد. طلبه مذكور به خانه يكي از بزرگان و ريش‌سفيدان محل وارد مي‌شود. روز اول، مردم دسته‌دسته به ديدن او مي‌روند و خوشامد مي‌گويند. هر روز هم براي افطار و سحري يكي از اهالي با دعوت طلبه به خانه‌اش از او پذيرايي مي‌كند. هزينه زندگي و رفت و آمد اين طلبه يا روحاني در ماه رمضان يا از موقوفات مساجد تأمين مي‌شود يا چند تن از نيكوكاران هزينه او را تقبل مي‌كنند. در روستاها معمولاً كشاورزان به تناسب توانايي‌شان مقداري از محصولشان را كه بيشتر جو و گندم است، بابت مخارج ماه رمضان به آن روحاني مي‌پردازند.

رؤيت هلال در شب اول ماه رمضان
در قمصر كاشان براي ديدن هلال ماه رمضان مردم به بام خانه‌هايشان مي‌روند و با خود يك كلام‌الله مجيد، يك آينه و يك سيني كه روي آن يك ظرف آب كه كمي سبزي‌خوردن در آن است،‌ مي‌برند. روي فرش رو به قبله مي‌نشينند و آينه را به سمت آسمان مي‌گيرند و آن‌قدر آن را جابه‌جا مي‌كنند تا ماه را در آينه ببينند. به محض مشاهده ماه، يك شخص با سواد با صداي بلند سوره ياسين را قرائت مي‌كند و ديگران در دل همراه با او سوره ياسين مي‌خوانند. بعد، يك حمد و سه قل‌هوالله مي‌خوانند و چند صلوات مي‌فرستند. سرانجام هر يك از افراد جرعه‌اي از ظرف محتوي آب و سبزي مي‌نوشند و عقيده دارند خوردن آب و سبزي به آنها نيروي قناعت مي‌دهد و موفق مي‌شوند بدون ناراحتي، ماه مبارك رمضان را روزه بگيرند. بعد از اين اعمال، يك نفر طبل مي‌زند تا اگر كسي ماه را نديده باشد مطلع شود. در ضمن، در قمصر، گشودن چشم را بعد از ديدن هلال در صورت سادات شگون مي‌دانند و سعي مي‌كنند وقتي هلال ماه رمضان را ديدند، به صورت سيد يا سيده‌اي نگاه كنند. سادات هم وقتي ماه را مي‌بينند، به سينه خود نگاه مي‌كنند و صلوات مي‌فرستند.

اهالي روستاي خوانيك علياي بيرجند هم عقيده دارند هلال ماه مبارك رمضان را بايد با يكي از اين پنج چيز نو كنند: كف دست راست، آينه، روي دختر باكره، آب روان و سبزه. معتقدند اگر تا سه شب موفق به ديدن ماه نشوند، بايد سه مرتبه روي زمين به طرف مغرب بغلتند تا آن ماه بر آنها خوش و ميمون سپري شود، وگرنه غم و اندوه به سراغشان خواهدآمد.
 
جار كشيدن
در بسياري از روستاهاي شهرستان اراك از جمله در روستاي استوه براي بيدار شدن در سحر سوادداران سحرخواني و مناجات مي‌كنند يا طبالي را اجير مي‌كنند تا با نواختن طبل مردم را بيدار كند. روش ديگر جار كشيدن «پاكار» آبادي است؛ به اين ترتيب كه يكي ـ دو ساعت به سحر مانده، پاكار سه مرتبه با صداي بلند جار مي‌كشد: «آهاي، بلند باشيد براي سحر» و مردم را بيدار مي‌كند. در روستاهاي الموت قزوين هم، از جمله در روستاي فيشان، رسم جار كشيدن پاكار و يا دشتبان متداول است.

در بندر انزلي هم هر شب ماه رمضان چند نفر در كوچه‌هاي شهر راه مي‌افتند و با صداي بلند اين جملات را تكرار مي‌كنند: «سحرخوران دويري زيد، دويري زيد سحر بوخوريد» و به اين طريق مردم را از خواب بيدار مي‌كنند.

شأن قرائت سوره‌هاي مخصوصي از قرآن شريف در ماه مبارك رمضان
يزدي‌ها عقيده دارند سعادت خواندن سوره شريفه توحيد در ماه مبارك رمضان نصيب هر كسي بشود، براي او افتخار است. آن شخص بايد سه مرتبه سوره توحيد را بخواند و در روايات آمده است هر كسي سه مرتبه سوره توحيد را بخواند، ثواب خواندن يك بار ختم قرآن را مي‌برد. همچنين،‌عقيده دارند خواننده سوره توحيد در همان سال به زيارت حج يا زيارت مرقد يكي از چهارده ‌معصوم (ع) مشرف مي‌شود و يا هر حاجتي داشته باشد برآورده مي‌شود.

زن‌هاي يزد عقيده دارند در مجلس ختم قرآن زنانه سوره توحيد را اگر دختران دم بخت بخوانند، در آن سال عروس مي‌شوند و اگر زن حامله اين سوره را بخواند، صاحب پسر مي‌شود.

سوره يوسف روز دوازدهم ماه مبارك رمضان قرائت مي‌شود. خواندن اين سوره نيز ثواب بسيار دارد و زنان عقيده دارند خواندن سوره يوسف باعث زياد شدن محبت مي‌شود.

در شيراز رسم است روزي كه سوره يوسف خوانده مي‌شود زنان همراه خود نبات يا سيب و يا خوراكي ديگري به مجلس ختم قرآن مي‌برند و وقتي سوره يوسف را قرائت كردند، به آن خوراكي مي‌دمند و عقيده دارند هر كسي از آن بخورد محبتش به طرف مقابل زياد مي‌شود.

در بجنورد ملا و مربي قرآن از زني كه خواندن سوره يوسف نصيبش مي‌شود انعام مي‌گيرد. اين انعام شامل مبلغي پول، پارچه يا شيريني است.

در فردوس نيز عقيده دارند هر كس در ختم قرآن سوره الرحمن را بخواند خود و خانواده‌اش به هر آرزويي كه دارند مي‌رسند و ناخوش نمي‌شوند. روز بيست و هفتم وقتي نوبت خواندن سوره الرحمن مي‌رسد، يكي از حاضران در جلسه قرآن با صداي بلند مي‌گويد: «مه حاضرم دو كيلو نبات شاخه وادم.» ديگري صدا مي‌زند: «مه حاضرم چهار كيلو نبات شاخه وادم.» به اين ترتيب، آن كس كه از همه بيشتر پيشنهاد بدهد فيض خواندن سوره الرحمن نصيبش مي‌شود.

شب‌هاي احيا
شب نوزدهم شب قدر و ضربت خوردن حضرت اميرالمؤمنان علي (ع) است. بدين مناسبت، در شهر كازرون فارس، مجالس قرائت قرآن را با پارچه‌هاي مشكي سياهپوش مي‌كنند و بعد از پايان شب بيست وسوم، پارچه‌ها را برمي‌دارند. در اين شب، ابن‌ملجم مرادي لعين را لعن مي‌كنند و قاري‌ها بعد از قرائت و تلاوت جزء نوزدهم قرآن مجيد و دعاهاي وارده، مراسم الغوث و اعمال شب قدر را بجا مي‌آورند. به همين دليل، اين شب را علاوه بر «شُو قدر» و «شُو ضربت خوردن»، «شُو الغوث» هم مي‌گويند. اهالي كازرون در اين شب براي اموات خود خرما و پشمك و زليبي و كلوچه و شربت خيرات مي‌كند.

اهالي طرزجان يزد هم معتقدند مقدرات و سرنوشت هر كس در شب بيست و سوم از طرف خداوند رقم مي‌خورد و آنان كه سال آخر عمرشان را مي‌گذرانند بر طومار گناهانشان خط كشيده مي‌شود. بنا به همين اعتقاد، ‌بعضي‌ها شب بيست‌وسوم پس از مراسم احيا، دست راست خود را جلو صورت مي‌گيرند و اگر سايه پنج انگشت خود را بر ديوار ديدند، معتقدند تا رمضان سال بعد زنده خواهند ماند و اگر سايه يكي از انگشتان را نديدند، مي‌گويند تا سال ديگر مي‌ميريم.

ريسمان گره­‌زدن
در مراسم شب‌هاي احيا، شخصي كه صدايي بلند و رسا دارد يا پيش­نماز مسجد دعاي جوشن‌كبير مي‌خواند و پس از هر بند دعا مردها با صداي بلند مي‌گويند: «الغوث، الغوث خلصنا من النار يا رب يا رب». زن‌ها هم در حالي كه در دلشان دعا را زمزمه مي‌كنند، هنگام خواندن «الغوث…» به نخ يا ريسماني كه از قبل تهيه‌ديده‌اند گره يا به قول يزدي‌ها «كرنج» مي‌زنند و به آن مي‌دمند. دعاي جوشن‌كبير صد بند دارد و به اين ترتيب، صد گره به ريسمان زده مي‌شود. بعضي‌ها هم مقداري نبات يا نقل و يا قند در دست دارند و پس از خواندن الغوث به قند و نبات مي‌دمند. نخ گره خورده يا قند و نبات را براي تبرك و شفا نگه مي‌دارند. بعضي از زن‌ها عقيده دارند ريسماني را كه در شب‌هاي احيا گره مي‌زنند اگر به گردن دختر دم بخت بيندازند، بختش باز مي‌شود و اگر به گردن شخص ديگري ببندند، از خطر در امان مي‌ماند.

زنان شيرازي نخ الغوث را نگه مي‌دارند تا هنگام مرگ لاي كفنشان بگذارند، زيرا معتقدند اين نخ سبب مي‌شود از فشار قبر كاسته شود.

در كازرون مراسم احيا در مساجد و يا در خانه اشخاص نذردار برپا مي‌شود. در اين مراسم، علاوه بر نخي كه به آن الغوث مي‌خوانند، ‌به خوراكي‌هايي مثل آب، شيريني، كلوچه، انار، برنج، ادويه و حبوبات هم دعا مي‌خوانند و براي بركت سفره و ديگ غذا نگه مي‌دارند.

آداب و مراسم شب و روز بيست و هفتم
در صغاد آباده عقيده بر آن است كه شب بيست و هفتم ماه مبارك رمضان عروسي حضرت فاطمه (س) بوده است و اين شب را با آداب خاصي جشن مي‌گيرند و شادي مي‌كنند. در اين شب همه خانواده‌ها زرده پلو مي‌پزند. براي پختن زرده‌پلو، برنج را در ديگ مي‌ريزند، آبكش مي‌كنند و روي اجاق دم مي‌كنند وقتي برنج دم كشيد، آن را در سيني مي‌كشند و مقداري شكر در روغن گوسفند مي‌ريزند و روي آتش مي‌گذارند. خوب كه روغن جوشيد، قدري زعفران در آن مي‌ريزند و بعد با كفگير روي چلو مي‌دهند و اول افطار مي‌خورند.

در كاشان هم شب بيست و هفتم، زنان تازه عروس را براي سفيدبختي به مسجد مي‌برند. براي اين كار چند عاقله­زن از خانواده عروس و داماد با هم قرار مي‌گذارند، غروب روز بيست و ششم به خانه عروس مي‌روند و او را به مسجد محل مي‌برند. سعي مي‌كنند عروس را در صف اول جماعت جاي دهند. پس از خواندن نماز مغرب و عشا، مقداري شيريني مثل كلوچه كاشان، خرما يا نقل كه از قبل تهيه ديده‌اند، بين نمازگزاران تقسيم مي‌كنند. بعضي‌ها هم شربت مي‌دهند. نمازگزاران از خدا مي‌خواهند تا حاجت آنان برآورده شود. پس از اتمام نماز و هديه شيريني، عروس را به خانه بازمي‌گردانند و عقيده دارند با اين كار بين آن زن و همسرش هرگز جدايي نمي‌افتد و آن دو هميشه در صلح و صفا و شادماني زندگي خواهند كرد.
 
کد مطلب: 779
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : شنبه ۲۲ تير ۱۳۹۲
ساعت انتشار : ۱۳:۴۶
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر