داخلی صفحه دیدگاه آرشيو خبر
 
آيا ويرايش زباني و ساختاري آثار ديگران مجاز است؟
سیدحسن اسلامی
دكارت جمله معروفی درباره برابری عقل انسان‌ها دارد كه بارها به آن استناد شده است. این جمله در آغاز رساله كوتاه «گفتار در روش راه بردن عقل» آمده است. سال‌ها پیش این جمله را از كتاب سیر حكمت در اروپا یادداشت كرده بودم. به تازگی خواستم این جمله را از خود این رساله كه به شكل مستقلی منتشر شده است، نقل كنم كه متوجه شدم نوشته این دو متن اندكی متفاوت است.
آيا ويرايش زباني و ساختاري آثار ديگران مجاز است؟
 در سیر حكمت در اروپا عبارت این‌گونه است: «میان مردم عقل از هر چیز بهتر تقسیم شده است؛ چه هر كس بهره خود را از آن چنان تمام می‏داند كه مردمانی كه در هر چیز بسیار دیر پسندند، از عقل بیش از آنكه دارند آرزو نمی‌كنند.» (سیر حكمت در اروپا از زمان باستان تا مأئه هفدهم مذیل به ترجمه گفتار دكارت فیلسوف فرانسوی، محمدعلی فروغی، تهران: زوار، ١٣٦٠، ج١، ص٢١٣.) همین عبارت در این رساله كه به همت انتشارات علمی و فرهنگی و پیش‌تر نشر مهر دامون (١٣٨٥) منتشر شده به این شكل دگرگون و اصلاح شده است: «میان مردم، عقل از هر چیز بهتر تقسیم شده است، زیرا هر كس بهره خود را از آن چنان تمام می‌داند كه مردمانی كه در هر چیز دیگر بسیار دیرپسندند، از عقل بیش از آنكه دارند آرزو نمی‌كنند.» (گفتار در روش راه بردن عقل، رنه دكارت، ترجمه محمد علی فروغی، تهران، علمی و فرهنگی، ١٣٩٤، ص١) در اینجا ناشر دست به ویرایش زبانی و ساختاری نوشته فروغی زده است و «چه» را به «زیرا» تبدیل كرده است و بدین ترتیب، حال و هوای این متن را كه قدیمی بود و می‌توانست برای خواننده امروزی گنگ بنماید، مدرن كرده است. در ادامه نیز فروغی نوشته بوده است «چه ذهن نیكو داشتن كافی نیست»، اما این عبارت چنین دگرگون شده است «زیرا ذهن نیكو داشتن كافی نیست». گویی ویراستار طبق یك دستورالعمل ویرایشی همه «چه»‌ها را به «زیرا» تبدیل كرده است. باز در توضیح جمله بالا، فروغی خود در پانوشت مطلبی آورده است كه این‌گونه آغاز می‌شود «در بادی نظر این مدعا غریب می‌نماید» اما در متن جدید این‌گونه جمله آغاز می‌شود «در بادی امر این مدعا غریب می‌نماید». ویرایش همه نوشته‌ها مجاز و كاری است ستودنی. اما حكم انواع ویرایش متفاوت است. انجام ویرایش فنی و صوری بر همه نوشته‌ها ظاهرا مجاز است و این كار به بهتر خواندن متن یاری می‌رساند. در این نوع ویرایش صرفا علائم نگارشی افزوده و اغلاط املایی اصلاح می‌شود و بیش از آن ویراستار متن را دستكاری نمی‌كند. اما در ویرایش زبانی و ساختاری، ویراستار در متن تصرف می‌كند، برخی واژه‌ها را حذف و برخی را به‌روز می‌كند و واژه‌ای جایگزین واژه دیگری می‌كند و گاه ساختار نوشته را دگرگون می‌كند و جملات مركب را می‌شكند یا جملات ساده را در هم می‌آمیزد و متنی متفاوت به دست می‌دهد. در صورتی كه نویسنده متنی زنده باشد و خودش اقدام به این كار كند یا با موافقت او این كار صورت گیرد، حرفی نیست. اما اگر مولف از دنیا رفته باشد و سال‌ها از نشر آن متن گذشته باشد، آیا دیگران حق دارند كه در آن چنین تصرفی كنند، حتی در حد تغییر یك واژه؟ برای مثال، آیا كسی حق دارد مفاتیح الجنان مرحوم شیخ عباس قمی را بردارد و به دلیل كهنه بودن برخی تعبیرات آنها را ویرایش كند و متنی زیبا در حد نوشته‌های ابراهیم گلستان به دست بدهد؟ فراموش نكنیم كه فروغی خود یكی از استادان درست‌نویسی و استوارنویسی بوده و اگر به جای زیرا از «چه» استفاده كرده است، شاید در آن زمان این قید گویاتر بوده و شاید فروغی خود به این نكته عنایت و توجه داشته است. حال آیا ما حق داریم فضای خاص فروغی را با برخی دستورالعمل‌های امروزین نگارش به هم بزنیم و متنی متفاوت به دست بدهیم؟ در اینجا نمی‌خواهم حكم نهایی صادر كنم. اما تصور می‌كنم این‌گونه دستكاری‌ها حتی اگر جزیی باشد، در درازمدت اعتماد به نوشته‌های ویرایش شده و جدیدالانتشار را می‌كاهد و محققان ترجیح می‌دهند كه در این گونه موارد به همان نسخه‌های ویرایش نشده مراجعه كنند.

من الان در حال نوشتن متنی هستم و می‌خواهم همین جمله دكارت را نقل كنم و مانده‌ام كه به كدام نوشته استناد كنم؛ به آن نوشته قدیمی ویرایش نشده نشر زوار یا متن ویراسته و شیك، اما دستكاری شده، انتشارات علمی و فرهنگی!  

پی‌نوشت:
در كتاب اخلاق و آیین نقد كتاب (موسسه خانه كتاب، ١٣٩١) نمونه‌های متعددی از این‌گونه دستكاری‌های متون قدیمی كه گاه گسترده بوده است، آورده‌ام كه توجه به آنها بد نیست.

(منتشر شده در روزنامه اعتماد چهارم شهریور)
 
کد مطلب: 7889
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : يکشنبه ۴ شهريور ۱۳۹۷
ساعت انتشار : ۱۶:۴۰
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر