داخلی صفحه نقد و گزارش آرشيو يادداشت
 
همسايگان - ۳
نيلوفر گوله و بازتعريف نقش زنان در جوامع اسلامي
گزارش: روح الله محمودي
بنا به نظر گوله، حجاب به كنشي سياسي تبديل شده‌است كه مسلمانان را وادار مي‌كند ميان «مدرن بودن» و «واپس‌گرا بودن» يكي را انتخاب كنند، پس تحليل اين پديده ابزاري ارزشمند در اختيار ما مي‌گذارد تا نگاهي ديگرگون به مناقشه‌ ميان اسلام و غرب، در جهان معاصر بيندازيم و در عين حال به دركي متفاوت از پديده ‌اي تازه و پيچيده دست يابيم.
نيلوفر گوله و بازتعريف نقش زنان در جوامع اسلامي
«تاريخ مدرنيزاسيون، سراسر با بي‌توجهي كامل به فرهنگ مسلمانان تدوين شده ‌است. بنابراين اگر بخواهيم مدرن باشيم بايد به پيش‌زمينه‌ اسلامي خود ـ و به ريشه‌‌هایمان و به گذشته‌‌مان ـ پشت كنيم؛ زيرا مدرنيته بر اساس ارزش‌هايي تعريف شده و شكل گرفته كه با ارزش‌هاي كشورهاي اسلامي بسيار متفاوتند. به نظر من، اين يكي از دلايل عمده‌ شكاف ميان مسلمانان و مدرنيته است، يعني مدرن بودن خود را در مقابل مسلمان بودن تعريف مي‌كند؛ شما يا مسلمانيد يا مدرن. خوشبختانه ما كم‌كم داريم از اين مرحله عبور مي‌كنيم. اما اين چگونه ممكن مي‌شود؟ ما چطور مي‌توانيم اين دو منبع فرهنگي و اجتماعي متفاوت را در كنار هم داشته باشيم؟ به نظر من اين يكي از چالش‌هاي اساسي در دنياي امروز است و بايد به هر نحو ممكن راهي براي حل آن يافت؛ زيرا اگر اين دو نتوانند در كنار هم زندگي كنند، آن‌گاه جا براي اقتدارگرايي باز مي‌شود؛ خواه از جانب سكولاريسم و مدرنيته و خواه از جانب جنبش‌هاي بنيادگرا. به بيان ديگر، اين امكان وجود دارد كه سكولاريزم و مدرنيته‌ غربي ـ از بالا و با كمك روش‌هاي اقتدارگرايانه ـ بر مردم تحميل شوند. يا برعكس، جنبش‌هاي بنيادگرا ـ خواه ديني و خواه نژادي ـ ارزش‌ها و ايده‌‌هاي خود را بر مردم تحميل كنند؛ ارزش‌هايي كه در تقابل كامل با مدرنيته است. پس بايد نوعي بده‌بستان بين اين دو برقرار شود و هريك چيزهايي را از ديگري قرض بگيرد. و من فكر مي‌كنم كه امروزه اسلام به پرسش‌هايي مي‌پردازد كه مي‌توانند براي مدرنيته بسيار جذاب باشند...»
نيلوفر گوله؛ جامعه‌شناس تركيه‌اي
***
نيلوفر گوله، جامعه‌شناس تركيه‌اي، يكي از مهم‌ترين زنان دانشگاهي در جامعه‌ آكادميك تركيه است. از علايق او مي‌توان به مدرنيزاسيون، تاثيرات دين اسلام بر جامعه‌ي تركيه، و مسائل مرتبط با حجاب زنان مسلمان اشاره كرد. نيلوفر گوله در سال ۱۹۵۳ ميلادي در آنكارا متولد شد و در تركيه جامعه ‌شناسي خواند و پس از فارغ‌التحصيلي به پاريس رفت تا زندگي آكادميكش را دنبال كند. استاد مشاور او براي تز دكترا جامعه‌شناس معروف آلن تورن بود. او بعد از بازگشت به تركيه، بين سال‌هاي ۱۹۸۶ تا ۲۰۰۱ ميلادي در مقام استاد جامعه ‌شناسي در دانشگاه بسفر فعاليت كرد و در حال حاضر استاد مدرسه مطالعات عالي در علوم اجتماعي (EHESS) در پاريس است. آثار آكادميك گوله بسيار تحت تاثير چشم‌اندازهاي تازه در باب مدرنيزاسيون و افكار آلن تورن است. از كتاب‌هاي او مي‌توان به «اسلام در حوزه‌ عمومي؛ تركيه، ايران و اروپا»، «اسلام در اروپا؛ افسون بنيادگرايي و طمع جهانشهرگرايي»، «اسلام و مناقشات عمومي در اروپا» و «مدرنيتة‌ ممنوع؛ تمدن و حجاب» اشاره كرد. او در اين كتاب‌ها تلاش كرده‌است تا فرايند مدرنيزاسيون را از جنبه‌هاي مختلف تحليل كند، و امكان وجود و بسط مدرنيته‌ هاي آلترناتيو را مورد بررسي قرار دهد. او در عين حال، به مسائل مبتني بر هويت، منازعات در خصوص جنبش‌هاي اسلامي در تركيه و مساله‌ حجاب نيز پرداخته‌است. براي مثال مي‌توان به كتاب «مدرنيتة‌ ممنوع» اشاره كرد. نيلوفر گوله در اين كتاب رابطه‌ پيچيده‌ي ميان مدرنيته، دين و جنسيت را مي‌كاود. تمركز او بر عواملي است كه باعث مي‌شوند زنان جوان دانشگاهي در تركيه به سنت‌هاي اسلامي، از جمله حجاب، تمايل نشان دهند. بنا به نظر گوله، حجاب به كنشي سياسي تبديل شده‌است كه مسلمانان را وادار مي‌كند ميان «مدرن بودن» و «واپس‌گرا بودن» يكي را انتخاب كنند، پس تحليل اين پديده ابزاري ارزشمند در اختيار ما مي‌گذارد تا نگاهي ديگرگون به مناقشه‌ ميان اسلام و غرب، در جهان معاصر بيندازيم و در عين حال به دركي متفاوت از پديده ‌اي تازه و پيچيده دست يابيم: يعني ظهور بنيادگرايي اسلامي در بسياري از كشورهاي جهان اسلام. نويسنده در اين كتاب همچنين فرآيند مدرنيزاسيون را در تركيه به باد انتقاد مي‌گيرد، زيرا به زعم او پروژه‌ مدرنيزاسيون در تركيه پروژه‌اي اقتدارگرا و سركوب‌كننده است كه به دنبال آن است تا تمام فرهنگ‌ها و هويت‌هاي محلي را تحت انقياد هويت ملي در آورد. دقيقا پيامد همين تلاش مخرب، ظهور جنبش‌هاي اسلام‌گرا در تركيه است.
نيلوفر گوله مطالب بسياري را در خصوص مباحث مرتبط با مدرنيزاسيون و امكان ظهور فرآيندهاي مدرنيزاسيون آلترناتيو به رشته‌ تحرير در آورده‌است. مدرنيزاسيون يكي از مهم‌ترين و پرچالش‌ترين مسائل در كشورهاي توسعه ‌يافته است. از آثار او در اين زمينه مي‌توان به كتاب «شخصيت‌هاي دوگانه» اشاره كرد كه به فرآيند مدرنيزاسيون در تركيه مي‌پردازد. تا مدت‌ها همگان متفق ‌القول بودند كه هر جامعه ‌اي براي نيل به مدرنيته بايد تلاش كند پا جاي پاي غربي‌ها بگذارد. به بيان ديگر، تصور بر اين بود كه مدرنيزاسيون صرفا همان پديده ‌اي است كه در امريكاي شمالي و اروپاي غربي رخ داده‌است. پس براي نيل به مدرنيته بايد كاملا از مدل غربي‌ها تقليد كرد. بر اساس نظر گوله، اين خيال باطل و سراب خطرناكي است، زيرا مدرنيزاسيون غربي فرهنگ‌ها و ارزش‌هاي محلي را سراسر ناديده مي‌گيرد و به دنبال جايگزيني آنها با ارزش‌هاي كاملا غربي است. بديهي است كه چنين پروژه‌اي با مخالفت بخش‌هاي عظيمي از جوامع شرقي روبرو خواهد شد و امكان موفقيت آن بسيار اندك است. دقيقا بر همين اساس، رقباي مدرنيته‌ غربي در كشورهاي غير غربي سر بر آورده‌اند؛ تحت عناويني همچون مدرنيته‌ چندگانه، مدرنيته‌ محلي، و مدرنيته‌ آلترناتيو. نيلوفر گوله در مقام يكي از مهم‌ترين پيروان آلن تورن در تركيه بر آن است كه مدرنيزاسيون تركيه نخبه‌گراست و نسبتي با مردم عادي در تركيه ندارد.
نيلوفر گوله در كنار نقد مدرنيزاسيون در تركيه، نقدي فمينيستي نيز از لائيسيته‌ تركيه و متضاد فرهنگي آن، يعني اسلام‌گرايي، ارائه مي‌كند. اين‌ها، هر دو، به دنبال آن‌اند تا كنش فرهنگي و سبك زندگي مطلوب خود را به زنان تحميل كنند. مهم‌ترين موضوع در اين رابطه مساله‌ حجاب است. ما در جامعه‌ تركيه، از يك طرف سكولارها را داريم كه معتقدند بايد مانع ورود زنان باحجاب به نهادهاي اجتماعي و سياسي شد. روي ديگر سكه اسلام‌گراها هستند كه باور دارند بهترين كار براي زنان مسلمان خانه‌داري و مراقبت از فرزند است. با اين حال گوله ادعا مي‌كند كه زنان طبقه‌ متوسط و طبقه‌ي پايين جامعه مي‌توانند هم حجاب خود را حفظ كنند و هم نقشي فعال در سپهر عمومي جامعه ايفا نمايند.
****
حجاب زنان مسلمانان يكي از مهم‌ترين مسائل مورد علاقه‌ نيلوفر گوله است. بنا به نظر او، زن بودن و مسلمان بودن در دنياي مدرن امروز چالشي پيچيده است. و بسياري از زنان با استفاده از حجاب به جنگ اين چالش مي‌روند. آنها به اين طريق هويت خود را بر اساس ايمان خويش، و فرهنگ اسلامي‌شان تعريف مي‌كنند. يا حداقل اينكه تلاش مي‌كنند تا هويت خود را از طريق بازسازي هويت اسلامي بازتعريف كنند. آنها هويت اسلامي را همان‌طور كه هست نمي‌پذيرند؛ بلكه اين هويت اسلامي را بازتفسير و بازسازي مي‌كنند. حتي شيوه‌ آنها در بازتفسير دين با تفسير خانواده‌شان فرق مي‌كند. پس ما شاهد نوعي گسست‌ايم؛ گسست ميان نسل جديد جوانان مسلمان و پيش‌زمينه خانوادگي‌شان.
بنابه نظر گوله، حجاب تمهيدي است تا زنان مسلمان هويت اسلامي‌شان را بيشتر در معرض چشم بگذارند. اين امر حجاب را به يك نماد تبديل مي‌كند، زيرا همه‌جا مي‌توان ردي و نشاني را از آن يافت. شايد بتوان گفت كه حجاب نشان‌دهنده‌ تفاوت ميان جهان غرب و جهان اسلام است. به همين دليل است كه حجاب تا اين اندازه «قابل ديدن» شده‌است؛ به ويژه در حوزه‌هاي عمومي جديد. البته حجاب موضوعي مناقشه‌برانگيز است، مخصوصا در دانشگاه‌ها. فراموش نكنيم كه بسياري كسان دانشگاه‌ها را سنگر مدرنيته مي‌دانند.
اما اين دختران با حجابشان چه مي‌گويند؟‌ پاسخي كه نيلوفر گوله به اين سوال مي‌دهد چندوجهي است. اول از همه اينكه آنها نشان مي‌دهند كه به هويت اسلامي تعلق دارند و از فرامين الهي پيروي مي‌كنند و اين باور قلبي‌شان است. دوم، حجاب براي آنها نوعي هويت جمعي مي‌سازد. حجاب به آنها قدرت مي‌دهد. دقيقا به اين خاطر كه بسياري از آنها از آن استفاده مي‌كنند، حجاب تبديل به نوعي يونيفرم براي آنها مي‌شود. وقتي شما حجاب اسلامي سنتي را در كشورهاي مختلف در نظر بگيريد، مشاهده مي‌كنيد كه اين حجاب از منطقه‌اي به منطقه‌ي ديگر -- و از نژادي به نژاد ديگر -- تفاوت مي‌كند. تقريبا در هر منطقه زنان به شيوه‌ متفاوتي خودشان را مي‌پوشانند. نوع پارچه فرق مي‌كند، رنگ متفاوت است.
اما نيلوفر گوله مدعي است كه ما امروزه -- و در دنياي مدرن -- مي‌توانيم تقريبا از نوعي يونيفرم سخن بگوييم؛ نوعي حجاب مدرن اسلامي. پارچه‌ آن مدرن است، يعني نوعي اوركت يا مانتو به همراه روسري. حتي بسياري از زنان كه اين حجاب مدرن را انتخاب كرده‌اند نيم‌نگاهي هم به صنعت مد دارند. گوله خاطرنشان مي‌كند كه اين حجاب مدرن تفاوت‌هاي بسياري با حجاب سنتي دارد. گويا اين پوشش تازه مرزهاي سياسي را در نورديده‌است. حجاب دختران در مصر، در تركيه، و در ايران چندان با يكديگر تفاوت نمي‌كند. بنابراين، اين حجاب تازه نوعي هويت جمعي را با خود به ارمغان آورده‌است.
اما آيا اين حجاب آنها را مسلمان‌تر كرده‌است؟‌ گوله پاسخ مي‌دهد كه به يك معنا، بله. و آنها با كمك آن هويتشان، جسمشان و حتي رابطه‌شان با فضاهاي عمومي جامعه را بازتعريف كرده‌اند. پس «قابل ديدن شدن اسلام در سپهر عمومي» صرفا در دنياي سياست رخ نداده‌است. ماجرا بسيار گسترده‌تر از دنياي سياست است.
گوله دختران مسلماني را مثال مي‌زند كه روسري بر سر به دانشگاه‌ها مي‌روند، يا مي‌خواهند شغلشان را ادامه دهند. همه‌ اينها به معناي نوعي مشاركت در فضاي عمومي جامعه است؛ مشاركت اين زنان در حيات اجتماعي و عمومي جامعه. پس ماجرا بيشتر فرهنگي است تا سياسي. آنها مي‌خواهند در حيات اجتماعي حاضر باشند، و در عين حال بر تفاوت‌هاشان در مقام يك مسلمان تصريح كنند.
بنا به نظر گوله، حجاب صرفا پوششي نيست كه سر زنان را بپوشاند، بلكه بيان‌كننده‌ نوعي رفتار است؛ به اين معنا كه شما مرزهايي را براي حضورتان در حيات اجتماعي وضع مي‌كنيد. براي مثال، شيوه‌اي كه شما به مردم نگاه مي‌كنيد. شما بايد چشم‌هاتان را پايين بيندازيد. شما نبايد در فضاهاي عمومي با صداي بلند بخنديد. پس حجاب به معناي شيوه‌اي رفتار است؛ رفتاري همراه با حياي بيشتر. حجاب صرفا به معناي نوعي پوشش نيست، بلكه پوششي است كه نوعي رفتار را نيز با خود به همراه مي‌آورد. حجاب تعيين مي‌كند كه زنان مسلمان در رابطه با جنس مخالف چگونه رفتار كنند. به‌علاوه، حجاب از نظر فرهنگي به معناي رفتاري متمدنانه ‌تر است، متمدنانه به اين معنا كه شما كنترل بيشتري بر رفتارتان داريد.
اما جالب اينجاست كه اين نحوه‌ پوشش و رفتار زنان بر رفتار مردان نيز تاثير مي‌گذارد. البته مردان نيز پوشش و رفتاري مختص به خود دارند. اما نيلوفر گوله مدعي است كه اساسا اين زنان‌اند كه حد و مرز اين تفاوت را رسم مي‌كنند و تعيين مي‌كنند كه چه كاري مشروع و چه كاري نامشروع است. بنا به نظر گوله، اين شيوه‌ زندگي زنان در حيات اجتماعي و عمومي است كه مرزها را رسم مي‌كند. اين زنان‌اند كه مرزبندي مي‌كنند. اين البته مي‌توانند براي زنان انگيزه‌بخش باشد، زيرا سرانجام زماني آمده‌است كه زنان نقش كنترلي بيشتري، به نسبت با مردان، ايفا مي‌كنند. زنان ديگر صرفا دنباله‌رو مردان نيستند. آنها ديگر صرفا از تمايلات مردان يا قدرت مردان تبعيت نمي‌كنند. در واقع، آنچه جنبش‌هاي اسلامي معاصر را متمايز مي‌كند همين حضور پررنگ زنان در اين جنبش‌هاست. آنها موتور محركه‌ تغيير در اين جنبش‌ها هستند.
 
کد مطلب: 4521
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۸ دی ۱۳۹۳
ساعت انتشار : ۱۹:۲۸
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر