داخلی صفحه دیدگاه آرشيو يادداشت
۵
 
سنگدلی‌‌های معصومانه؛ فقر فرهنگ رفتار با حیوانات
سیدحسن اسلامی اردکانی
فراموش می‌کنیم که سنگدلی و قساوت نسبت به موجودات خُرد و کوچک آغاز می‌شود و هنگامی که کرختی اخلاقی شدت یافت، به انسان می‌رسد. هنگامی که به کشتن سگ و گربه و روباه و عنکبوت عادت کردیم، به تدریج «کشتن» را فارغ از آن که متعلق آن «چه» یا «که» باشد و این فعل نسبت به چه چیز یا چه کس انجام شود، آسان خواهیم گرفت.
الآن که کارنامه درخشان! دوران کودکی و نوجوانی خودم را بازنگری می‌کنم، می‌بینم در آن دست کم تجربه کشتن، یا مشارکت در قتل، دو سه مار، یک گربه، چندتایی گنجشک و کبوتر، ده بیست‌تایی مارمولک، عنکبوت، عقرب، و بی‌شمار حشرات دیگر ثبت شده است. بخشی از این کشتن‌ها ناخواسته و ناگهانی، و گاه احتمالاً از سر ضرورت بوده است. اما عمده آن‌ها آگاهانه و زاده تلاش برای سرگرم کردن خود و نوعی تفریح قلمداد می‌شده است. 
 
البته زود نتیجه نگیرید که آدم بی‌رحمی بودم. نه، ظاهراً در آن روزگار که چندان خبری از اسباب‌بازی‌های برقی و تفریحات سالم و ناسالم امروزی نبود، این راهی بی‌خرج برای سرگرم کردن خود و پر کردن اوقات به ظاهر پایان نیافتنی دوران کودکی و نوجوانی بود. بچه‌ها کم و بیش این شیوه مرضیه را داشتند که با کشتن یا قطعه قطعه کردن حیوانات خود را سرگرم کنند.

حتی بزرگترها که مثلاً عقلشان می‌رسید، در این زمینه دست کمی از ما نداشتند. کسانی بودند که گربه‌ای را می‌گرفتند. یک عدد گردو را انتخاب می‌کردند، مغزش را بدون آن که پوست گردو شکسته شود در می‌آوردند، و سپس در پوست گردو کمی قیر داغ می‌ریختند و بعد پای آن گربه را در گردو می‌گذاشتند و رهایش می‌کردند.

درماندگی و ناتوانی گربه از بالا رفتن از پله ها و گیج‌زدن‌هایش مایه تفریح و خنده این بزرگان عاقل بود. اگر هم کمی مهربان‌تر بودند، یک قوطی فلزی یا سطلی به گردن سگی می‌بستند و رهایش می‌کردند و به تلاش‌های آن حیوان درمانده می‌خندیدند. 
 
یادم می‌آید که یکی از بزرگترها، که از علوم دینی هم حظی داشت، موشی را با شجاعت تمام گرفت. با مهارت پشت گردن موش را فشار داد تا آن که موش دهانش باز شد. بعد سیگاری که به لب داشت، (به جای آن‌ که به قول سپهری «به تاریکی شنها ببخشد») روی زبان آن موش خاموش کرد. در همه این مدت از دست و پا زدن و جیغ کشیدن آن موش لذت می‌برد و می‌خندید.

هنوز برایم معمای این مرحوم حل نشده است که از این کار چه لذتی می‌برد. ولی ظاهراً لذت می‌برد و گرنه آدم عاقل، به خصوص که اشرف مخلوقات هم باشد، کار عبث نمی‌کند.
 
حتی بچه‌هایی با تربیت دینی هم از این بی‌رحمی معصومانه رها نبودند. نمونه روشن آن شمس لنگرودی است که با همه روحیه شاعرانگی‌اش که می‌گوید: «سنجاقک‌ها را نکشید، آقایان»، این گونه از نخستین خاطرات کودکی خود سخن می‌گوید:
 
بعد از ناهار همه خواب بودند و سکوت آن قدر ملموس می‌شد که می‌شد به آن دست زد و ما به حیاط می‌رفتیم و مارمولک‌ها را می‌گرفتیم و دمشان را می‌کندیم و چال می‌کردیم و معتقد بودیم که «آمد» دارد و حتماً به زودی پولی به دستمان می‌رسد. 
 
گاه این بی‌رحمی‌ها در برابر چشمان بزرگترها و با رضایت یا دست کم خاموشی آن‌ها صورت می‌بست. من الآن متحیرم که ما بچه و بیشعور بودیم، اما این بزرگترها چرا چیزی نمی‌گفتند.

نکته اصلی آن است که در آن زمان تقریباً هیچ آموزش رسمی و غیر رسمی به مثابه نکته‌ای تربیتی درباره رفتار حیوانات به ما تعلیم داده نمی‌شد.

من معمولاً در غالب مراسم و مناسک دینی از نماز جماعت گرفته تا عزاداری و دعای ندبه و سمات و توسل، شرکت می‌کردم و اصولاً بخشی از بازیگوشی من، و امثال من، در همین جلسات بود و داستان‌های گوناگون تاریخی و ادبی و تخیلی، از جمله داستان زعفر جنی، را در همین جلسات آموختم و به خاطر سپردم. اما هرگز یادم نمی‌آید که کسی جمله‌ای درباره سلوک با حیوانات به من یاد داده باشد و یا بر سر منبر گفته باشد. البته برخی بزرگترهای باسواد، که هنوز نسلشان کاملاً منقرض نشده است، یک جمله را همواره، از پیامبر اکرم (ص) نقل می‌کردند که فرمود: اقتلوا الموذی قبل أن یوذی؛ حیوان آزارنده را پیش از آن که آزار برساند، بکشید. 
 
اما کسی نبود از این بزرگترها بپرسد پس چرا اصلاً خداوند این همه حیوان موذی آفریده است؟

این چه کاری است که خداوند موجوداتی بیافریند و بعد ما هم آن‌ها را بی‌هیچ جرم و جنایتی بکشیم؟

آیا این مصداق فعل «عبث» نیست؟

مگر خداوند خودش را حکیم ننامیده است و آیا نگفته است که ما چیزی را به عبث و بازی نیافریدیم؟

آیا در همان قرآنی که بر این پیامبر فرود آمده تأکید نشده است که همه جنبندگان و پرندگان «امت‌هایی» چون ما هستند و در کتاب هستی هیچ کوتاهی صورت نگرفته است؟

و سرانجام چرا خدا به نوح فرمان داد تا از هر حیوانی جفتی برگیرد و در کشتی بگذارد و در این اقدام میان حیوان موذی و غیر موذی تفاوتی نگذاشت؟ 
 
نه ما بچه‌ها عقلمان به این سؤالات می‌رسید که بپرسیم و نه جرأت طرح آن‌ها را داشتیم و نه آن بزرگترها این قدر عقلشان می‌رسید که خودشان کمی تأمل کنند و شکافهای فکری و نظری و رفتاری را که دارند دریابند.

بَاری، سالها گذشت. به تدریج خواندم و خواندم و خواندم و چون دیدم که در سنت دینی ما چقدر بر رفتار و سلوک درست با حیوانات تأکید شده است و در عین نگرش انسان‌محورانه چگونه همه زندگان روی زمین آفریدگان و «بندگان» خدا معرفی شده‌اند در شگفت ماندم.

برای مثال، در روایتی امام صادق از عابدی در میان بنی اسرائیل یاد می‌کند که همه عمر غرق در عبادت بود و کاری به خلق نداشت. روزی در حال نماز چشمانش به ‏دو پسربچه افتاد که خروسی را به دست گرفته بودند و پرهایش را می‏کندند. عابد هم بی‌توجه به کار آنان به عبادت خود ادامه داد. خداوند او را به سبب این بی‌رحمی و بی‌اعتنایی به زمین فرو برد. 

باز در سنت دینی ما آمده است که پیامبر گفت: زنی گربه‌ای را زندانی کرد و او را از آب و خوراک بازداشت و به همین سبب دوزخی شد. از قضا برخی از فقها به استناد احادیثی از این دست، کشتن گربه را، حتی اگر ایجاد مزاحمت کند، حرام دانسته‌اند. 
 
در این جا نمی‌خواهم وارد مناقشه نظری و علمی دوباره رفتار با حیوانات شوم. این بحث را در جاهای دیگری طرح کرده‌ام. ممکن است کسی متقابلاً احادیثی را نقل کند که برخی رفتارها را در قبال حیوانات مجاز بشمارد و یا کسانی به ادعای اشرفیت انسان دعاوی خود را موجه کنند.

هدفم در این جا تأکید بر این نکته است که در دوران کودکی، با حیوانات چنان سنگدلانه رفتار می‌کردیم که گویی سنگی را به سنگ دیگری می‌کوبیم و می‌خواهیم آن را پودر کنیم. هیچ حساسیت و نگرانی نسبت به کارمان نداشتیم و کسی هم به ما نیاموخت که این کار خطا است و از سر هیچ منبری هم نشنیدم، من شخصاً نشنیدم، که به ما کودکان بیاموزند با حیوانات چگونه رفتار کنیم و آن‌ها را به تعبیر شاملو «سنگپاره در کف کودک» ندانیم. بلکه موجوداتی بدانیم که حقی و بهره‌ای برای زیستن دارند.
 
اینک که می‌بینم کمتر کودکی آن گونه رفتار می‌کند که ما می‌کردیم، خوشحال می‌شوم. اما هنگامی که می‌شنوم و می‌بینم که چند فرد بزرگسال و رسیده به سن عقل، الاغی را برای تفریح با پتک می‌کشند یا شکم توله‌های خرسی را می‌درند، حیرت می‌کنم که این کار چه لذتی دارد؟

آیا اینان بیمارانی نیستند که فردا با همین خونسردی کودکان معصوم این کشور را خواهند دزدید و از سر باجگیری خواهند کشت؟

آن سه آدم‌ربایی که در مهر ماه سال 1393 در شهر بناب دختر 12 ساله، را به گروگان گرفتند و بعد از دو روز خفه کردند و در حیاط خانه «چال» کردند، احتمالاً قبلاً همین کار را نسبت به حیوانات دیگری انجام داده بودند و درس خود را خوب آموخته بودند. 
 
همچنین هنگامی که می‌خوانم درس‌خواندگان و دانشگاه دیدگانی معترضانه می‌پرسند مگر مرغ می‌فهمد «درد» چیست؟ و مگر حیوان «روح» دارد، بیش از آن که نگران آن‌ها باشم، نگران فرزندانی می‌شوم که این افراد قرار است بپرورند و تحویل جامعه دهند.

از آن نگران‌کننده تر، این که برخی از این کسان اصولاً این سخنان را صرفاً دل‌گفته‌هایی برآمده از نازکدلی و احساسات و سانتیمانتالیسم اخلاقی می‌دانند و به آن می‌خندند.

شاملو در نقد شعر سپهری و روحیه او در مصاحبه‌ای گفته بود: «در جایی که سر آدم بیگناه را لب جوی آب می‌گذارند و می‌برند، کسی دو قدم آن طرفتر بایستد و بگوید: آب را گل نکنید! به تصور من یکی از ما دو نفر از مرحله پرت است [...] شعر باید شیپور باشد نه لالایی.»  
 
دشواری کار ما آن است که قساوت را صرفاً در سطح انسانی تحلیل می‌کنیم و نسبت به آن حساسیت نشان می‌دهیم و تصور می‌کنیم باید از بالا حل شود و به تدریج موجودات دیگر را نیز فرابگیرد.

اما فراموش می‌کنیم که سنگدلی و قساوت نسبت به موجودات خُرد و کوچک آغاز می‌شود و هنگامی که کرختی اخلاقی شدت یافت، به انسان می‌رسد. هنگامی که به کشتن سگ و گربه و روباه و عنکبوت عادت کردیم، به تدریج «کشتن» را فارغ از آن که متعلق آن «چه» یا «که» باشد و این فعل نسبت به چه چیز یا چه کس انجام شود، آسان خواهیم گرفت.

کانت در عین حالی که برای حیوانات شأن اخلاقی قائل نبود، درست با همین تحلیل خشونت و قساوت نسبت به حیوانات را محکوم می‌کرد. 
 
 گوته در شعری به زییایی حسی را باز می‌گوید، کمتر در ما دیده می‌شود: 
روزی پا بر سر عنکبوتی گذاشتم
با خود اندیشیدم آیا درست بود؟
 
و آیا خدا نخواسته بود که او هم چون من،
از نعمت این روز سهمی برگیرد؟ 
 
در آموزش‌های رسمی و غیر رسمی ما توجه به محیط زیست و حیوانات وجود نداشت. امید که فرزندان ما این گونه محروم نباشند و فهمی درست از خود و جایگاه خود به دست بیاورند و با حیوانات مهربان‌تر باشند.
 
کد مطلب: 5804
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۹ آذر ۱۳۹۴
ساعت انتشار : ۰۱:۰۳
مرجع : فرارو
 
 
 


انتشار یافته : ۵نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر
حيدر عيوضي
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۴-۰۹-۰۹ ۱۸:۱۰:۲۷
بنام خدا
بدون شك ياداشت فوق همه ما را به تأمل وامي‌دارد و بي‌اختيار نويسنده محترم آن را خواهيم ستود. در همين رابطه سروده‌اي از اريش فريد با عنوان «براي عاقبت به خيري» با ترجمه آقاي علي عبداللهي خدمت آقاي دكتر اسلامي و خوانندگان گرامي تقديم مي‌شود:
بچه كه بودم مي‌دانستم:
هر پروانه‌اي را
كه از مرگ نجات بدهم
هر حلزوني
و هر عنكبوتي را
هر پشه‌اي
و هر كرم خاكي
و هر گوش‌خزكي را
خواهد آمد و در مراسم خاكسپاري‌ام
خواهد گريست.
و نيز آنها كه يك بار نجاتشان داده‌ام
ديگر هيچ كدامشان نمي‌ميرند
و همه‌شان دسته جمع
به خاكسپاري‌ام خواهند آمد
اما وقتي بزرگ شدم
دريافتم:
چه پندار عبثي
آنها هيچ كدامشان نخواهند آمد
و من بيشتر از همه آنها زنده مي‌مانم
اكنون در پيرسالي
از خود مي‌پرسم: اگر همه‌شان را از دم نجات بدهم
آيا امكان دارد
دست كم دو سه تاشان بيايند؟
Zu guter Letzt
Als Kind wußte ich:
Jeder Schmetterling
den ich rette
Jede Schnecke
und jede Spinne
und jede Mücke
jeder Ohrwurm
und jeder Regenwurm
wird kommen und weinen
wenn ich begraben werde

Einmal von mir gerettet
muß keines mehr sterben
Alle werden sie kommen
zu meinem Begräbnis

Als ich dann groß wurde
erkannte ich:
Das ist Unsinn
Keines wird kommen
ich überlebe sie alle

Jetzt im Alter
frage ich: Wenn ich sie aber
rette bis ganz zuletzt
kommen doch vielleicht zwei oder drei?

با احترام،
حيدر عيوضي 9/ 9/ 94 (2124)
 
مهدی خسروی
۱۳۹۴-۰۹-۱۵ ۲۳:۳۶:۲۱
سلام و سپاس از جناب استاد
شاید مناسب باشد از خردسالی و کودکی درباره نیکی معصومان به حیوانات بخوانیم. بنده در صفحه ای که در ماه نامه «دوست خردسالان» با عنوان «قصه من» منتشر می شود، گاهی در این باب می نویسم. در این جا جسارتاٌ مطلب شماره آبان 94 این نشریه را بازنشر می کنم:

دوست خردسالان / قصه من (حدیث نوشت) / آبان 94
شتر دوست داشتنی
مهدی خسروی

من «شتر» هستم.
پاهای پهنی دارم و روی زمین های نرم و شنی بیابان راحت راه می روم.
ساق پاهای قوی و گردن بلندی دارم و می توانم بارهای سنگین را جابجا کنم.
با چربی کوهانم می توانم روزهای زیادی را بدون آب و غذا بارکشی کنم.
قبل از اختراع ماشین ها، آدم ها بیشتر با من مسافرت می‌کردند و وسایلشان را روی من می گذاشتند.
بعضی از آدم ها، ما حیوان ها را دوست دارند و با ما مهربان هستند.
آن ها همیشه به فکر ما هستند حتی وقتی بمیریم.
یکی از این آدم‌های خوب امام سجاد(ع) بود.
او شتری داشت که با آن بیست بار به سفر حج رفت و یک بار هم به آن تازیانه نزد.
او این قدر مهربان بود که در آخرین روز عمرش، به فرزندش امام باقر(ع) سفارش کرد وقتی این شتر مُرد آن را دفن کند تا حیوان های وحشی آن را نخورند.
امام باقر(ع) هم با این شتر مهربان بود و وقتی مرد آن را دفن کرد.
.......
منبع: ثواب الأعمال، ص 50: «...أننی قد حججتُ علی ناقتی هذه عشرین حجّة فلم اقرعها بسوط قرعة، فإذا نفقت فادفنها لایأکل لحمها السباع...». (2130)
 
قث
United States
۱۳۹۴-۰۹-۱۶ ۰۰:۴۹:۴۹
واقعا نوشتتون سنگین و عمیق بود و نیاز به تعمق بیشتر دارد! (2131)
 
احمد مازنی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۴-۱۲-۱۱ ۱۹:۵۱:۱۵
بی زحمت بفرمایید، پس به چه مجوزی این همه گاو، گوسفند، شتر، مرغ، خروس، پرندگان دیگر، ماهی و ... مانند اینها را همه روزه می‌کشید و می‌خوردی. آیا این ها جنایت نسبت به حیوانات نیس؟ آیا از دید شما حیوان تنها، سگ و گربه و مار هستند؟ اصلاً چرا همه ساله به خارجی و پول‌دارهای مملکت اجازه شکار حتی گونه‌های کمیاب حیوانات را می دهید؟ (2205)
 
سامان
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۴-۱۲-۱۱ ۱۹:۵۷:۳۴
جناب آقای اسلامی، روضه خوبی خواندید، اما تا به حال فکر کرده‌اید، که نوع ادم کش‌ها همین سگ‌دارها و سگ بازهای امروز هستند، و الا آن آدمی که سگ را -البته نه برای اذیت و آزار و سرگرمی، بلکه به خاطر این که سگ هرزه است- می‌کشد، خیلی کم اتفاق می‌افتد که آدم بکشد. علاوه بر این، طبق فرمایش شما، بی زحمت از فردا کشتن بز و گوسفند و گاو و شتر و مرغ و ماهی و مانند آنها را هم ممنوع بفرمایید، چون این بیچاره‌ها هم حیوان هستند و حتی به شما شیر و ماست و پشم و پشکل و همه این ها را نیز می‌دهند. (2206)