داخلی صفحه دیدگاه آرشيو يادداشت
 
تقابل اخلاق با عاطفه
علی موحدیان عطار
در یکی از روزهای زمستان ۹۵ (دقیقاً در روز سه‌شنبه، ۱۱ بهمن‌ماه) در حال خوردن صبحانه به برنامه فرمول یک با اجرای آقای علی ضیاء، در شبکه یک نگاه می‌کردم. در قسمتی از این برنامه از یکی از فضلای حوزه دعوت شده بود بحثی را ارائه کند. ایشان می‌خواست با استفاده از یک داستان حدیثی، مطلبی اخلاقی درباره ناپسند بودن درشت‌خویی و رفتار و یا خلقیاتی که موجب ترسیدن و دل‌نگرانی دیگران از انسان می‌شود، صحبت کند، اما با دخالت آقای ضیاء، موضوع صحبت رفت به سمتی که او اصلاً فکرش را نمی‌کرد.
داستانی که آن عزیز آورد ازاین‌قرار بود که روزی یکی از یاران امام صادق (علیه‌السلام) متوجه می‌شود که امام از چیزی به‌شدت نگران‌اند و سبب نگرانی حضرت را از ایشان جویا می‌شود و امام ماجرای تلخی را که در آن روز برایشان رخ داده بود برای او واگو می‌کنند. ماجرا این بوده که گویا امام صادق (علیه‌السلام) احتمالاً به دلیل خطراتی که نصب نردبان در خانه ممکن بوده برای بچه‌ها داشته باشد، اهل خانه خود را از این کار منع کرده بودند. اما اتفاقاً آن روز وارد منزل می‌شوند و می‌بینند خانم خدمتکاری بچه‌به‌بغل روی نردبان است. آن خانم وقتی آقا را می‌بیند هول می‌کند و با بچه از نردبان سقوط می‌کند (یا بچه از دستش می‌افتد) و متأسفانه بچه از دست می‌رود. یار امام، که از اعتقاد و ایمان راسخ امام (ع) آگاه بوده، با تعجب می‌پرسد آیا نگرانی شما برای فوت فرزندی است که اکنون در جوار حضرت حق آرمیده است؟ اما امام (ع) این گمان او را رد کرده و می‌فرمایند که نگرانی ایشان نه از بابت فوت بچه، بلکه ازاین‌جهت است که چرا باید به‌گونه‌ای رفتار کرده باشند که کسی این‌چنین از ایشان بترسد.

در این موقع صفحه تلویزیون تصویر آقای ضیاء را نشان می‌داد که کاملاً مشخص بود سؤال یا اشکالی ذهنش را به خود مشغول کرده است. بالاخره تاب نیاورد و سؤالش را این‌گونه به زبان آورد که این با آنچه ما از عواطف فوق‌العاده حضرات آل الله (علیهم‌السلام) سراغ داریم جور درنمی‌آید که امام (ع) از مرگ فرزندشان متأثر و متألم نباشند و نگرانی ایشان فقط از ترسیدن آن خدمتکار از ایشان باشد؟!

البته کارشناس محترم هم پاسخ‌هایی داد و کوشید روشن کند که این‌طور نبوده که امام (ع) از مرگ فرزندشان متأثر نباشند. اما آن را یک حادثه تلقی کرده و با ایمان به اینکه فرزندشان در جوار حضرت حق درآمده است، تحمل این حادثه را بر خود هموار کرده‌اند. در عوض آنچه مایه بیشترین نگرانی ایشان بوده، ایجاد ترس و هراسی بوده است که در دل آن خدمتکار از ایشان شده است. اما ظاهراً این جواب آقای ضیاء را چندان‌که باید قانع نکرد و دوباره اشکال یا سؤالش را مطرح کرد و بحث قدری ادامه یافت و بالاخره با عوض کردن موضوع، ماجرا ختم به‌خیر شد.

البته در این ماجرا، همان‌طور که باید روشن شده باشد، درواقع تعارضی میان نفس عاطفه پدری و ارزش‌های اخلاقی نیست و می‌توان تصور کرد که امام (علیه‌السلام) درعین‌حال هم از فوت فرزند ناراحت و غمگین بوده‌اند و هم از بابت ترس و هراسی که از ایشان در دل اهل خانه وجود داشته نگران و ناراحت بوده‌اند. اما مسئله در مورد اولویت‌هاست، یعنی در اینکه در چنین موقعیتی انسان باید به کدام‌یک از این دو اولویت دهد؟

حداقل می‌توان گفت که رفتار امام (علیه‌السلام) به‌عنوان حجت خدا و انسان کامل، حکایت از آن دارد که اولویت با آن مسئله اخلاقی است، نه آن موضوع عاطفی. شاید پاسخ برخی متدینان و مردمی که بیشتر به موضوعات اخلاقی می‌اندیشند نیز همین باشد. این درحالی است که به‌احتمال، عموم مردمی که آن برنامه را می‌دیدند به‌خلاف این فکر می‌کنند. چنان‌که در ذهن آقای ضیاء خطور کرد، پاسخی که احتمالاً بسیاری از بینندگان برنامه به این پرسش می‌دهند این است که، یقیناً اولویت با ناراحتی از مرگ فرزند است و انتظار این بود که در چنین روزی و با چنین مصیبت هولناکی، امام (علیه‌السلام) که انسانی متعالی و بلکه انسان کامل است، بیش از آنکه نگران وضعیت اخلاقی خود باشند، متأثر از مرگ فرزند بوده و لااقل در این روز از موضوعات اخلاقی صرف‌نظر کنند یا آن را در اولویت بعدی خود قرار دهند.

گویا این حدس درست است و شاید در تجربه عینی همه ما نیز مواردی ازاین‌دست بوده است و دیده‌ایم که در این‌گونه موارد، عواطف انسانی در نظر مردم اهمیت و اولویت بالاتری دارد و چه‌بسا به نفع آن از برخی احکام دینی و اخلاقی و عقلی درمی‌گذرند. در این صورت، باید بپذیریم که اگرچه عواطف انسانی بدون شک ارزشمند است و نداشتن آن به‌معنای کمبودی در شخصیت و کمال وجودی انسان تلقی می‌شود، اما گاهی این عواطف ممکن است به‌نوعی با وظایف یا شایسته‌های اخلاقی و بایسته‌های دینی در تعارض و تزاحم قرار گیرد و این به‌نوعی تقابل عاطفه با دین و اخلاق و عقلانیت است.

در اینجا چند پرسش مطرح می‌شود که جا دارد درباره آنها بیندیشیم:
نخست اینکه، اگر به‌لحاظ دینی و اخلاقی و عقلی، در چنین مواردی اولویت با اخلاق است، پس چرا باید در ذهن آقای ضیاء به نمایندگی از عموم مردم بیاید که در زمان بروز چنین تعارضی میان اخلاق و عواطف، علی‌القاعده باید به عواطف انسانی اهمیت بیشتری داد؟ آیا این برای همه انسان‌هاست یا برخی ممکن است اولویت را به اخلاق یا دین یا عقلانیت فلسفی دهند؟ و باز اگر چنین است، آیا همیشه چنین بوده است، یا این تغییر اولویت‌گذاری امری نوپدید و اصطلاحاً «مدرن» است؟

پرسش دومی که به ذهن می‌آید این است که چرا با وجود چنین نگاهی به این موضوع، کارشناس محترم برنامه که از اهالی حوزه علمیه بود، اصلاً چنین بازخورد و نتیجه‌ای را از سخن خود انتظار نمی‌برد؟ کاملاً پیدا بود که ایشان از آوردن این داستان انتظار داشت همگان به اهمیت یک فضیلت اخلاقی، یعنی رفتار کردن به‌گونه‌ای که موجب ترس و هراس در دیگران نشویم، پی ببرند، درحالی‌که برخلاف انتظار ایشان، لااقل آقای ضیاء و به‌احتمال بسیاری از بینندگان، از این بابت که این رفتار با عواطف انسانی ـ که البته در نظر ایشان مهم‌تر از اخلاق است ـ مسئله‌دار شدند. سؤال اینجاست که پس چگونه است که به‌ویژه کارشناسان مذهبی و دینی ـ و شاید اگر فلاسفه هم مجال طرح اندیشه پیدا می‌کردند، آن‌ها نیز ـ نسبت به این تعارض و این اولویت‌گذاری مردم پیش‌آگاهی ندارند؟
پاسخ به این دو پرسش ممکن است ما را به حقایق مهمی در باب شناخت ذهن جدید و مناسبات دین و اخلاق با دنیای مدرن هدایت کند. در پاسخ به پرسش نخست ممکن است بگویید این نوع نگاه ارتباطی به جامعه امروز و دیروز ندارد و تا بوده چنین بوده که عموم مردم در احساس تعارض میان عقل و دین و اخلاق با عواطف و احساسات انسانی، طرف عواطف و احساسات را می‌گرفته‌اند. این اگرچه ممکن است حقیقت داشته باشد، اما یک فرق میان وضعیت کنونی و گذشته وجود دارد و آن اینکه درگذشته چنین طرفداری از عواطف و احساسات را نوعی ناهنجاری تلقی می‌کردند و درنهایت هم همگان به نفع دین و عقل و اخلاق کنار می‌رفتند. اما امروزه ـ چنان‌که در ماجرای برنامه فرمول یک شاهد بودیم ـ آنچه هنجار تلقی می‌شود همین قوت و شدت عواطف و احساسات است و در مقابل، طرفداری از اخلاق و عقلانیت و دین در این موارد را نوعی ناهنجاری و کج‌فکری تلقی می‌کنند.

به‌نظر بنده جواب پرسش نخست این است که بله، این احساس تعارض میان عقل و دین و اخلاق با عواطف و طرفداری از عواطف، به این شکل که می‌بینیم، پدیده‌ای نوظهور است. حقیقت این است که جامعه ما به‌تبع جوامع مدرن، عاطفی‌تر شده و روزبه‌روز عاطفه‌گراتر می‌شود. موضوع غلبه عاطفه‌گرایی بر اعتقاد و اخلاق و تعبد، از ویژگی‌های ذهن و انسان مدرن است. اگرچه عواطف انسانی ذاتاً با دین و اخلاق در تعارض نیستند، اما اگر عاطفه‌گرایی بر عقلانیت غالب شود ـ که گویا درباره انسان مدرن چنین چیزی رخ داده است ـ می‌تواند در برخی موارد با ارزش‌های اخلاقی یا بایسته‌های دینی در تضاد افتد. این اشکال یا پرسشی که برای آقای ضیاء پیش آمد، شاید اگر پنجاه سال پیش بود، رخ نمی‌داد. یا اگر کارشناس محترم این سخن را در یک محفل خاص، مانند محافل و مجامع حوزوی یا میان جمعی که اولویت اصلی‌شان ارزش‌های دینی و اخلاقی است مطرح می‌کردند، اصلاً به ذهن کسی خطور نمی‌کرد. اما مجری برنامه به سبب اینکه خود را به‌حق نماینده عموم بینندگان دانسته و مکلف می‌داند از زاویه دید آنان موضوع را بررسی و نقادی کند، به‌درستی این پرسش یا اشکال را مطرح کرد. این حقیقتی است که متولیان امور دینی باید به آن التفات داشته باشند و بدون در نظر گرفتن آن هر سخنی را، به‌ویژه در مجامع و محافل عمومی، مطرح نکنند، مگر آنکه به‌خوبی بتوانند از پس موضوع برآمده و اشکالات و ایرادات احتمالی را حل کنند.
 
اما در پاسخ به پرسش دوم نیز با شناختی که از حوزه‌های علمیه دارم، معتقدم سبب اینکه کارشناس محترم برخلاف انتظارش با چنین عکس‌العملی مواجه شده، این است که حوزه‌های علمیه، شاید به سبب فضای نسبتاً بسته و متفاوتی که در آن می‌اندیشند، از برخی تحولات اجتماعی عقبند یا به‌قدر کافی به آن التفات و اهتمام ندارند. این را بنده به‌عنوان کسی می‌گویم که خود بیش از سی سال در حوزه‌های علمیه عمر گذارده و زندگی کرده‌ام. از جمله این تحولات، همین ویژگی‌های ذهن و انسان مدرن است که در جامعه ما نیز در حال وقوع و تحقق است. به همین سبب ما گاهی از برخی سخنرانان حوزوی مطالبی را می‌شنویم که با عقلانیت مدرن و یا با عاطفه‌گرایی روبه‌رشد و تا حدی افراطی روزگار ما قابل درک نمی‌نماید و اشکالات و شبهاتی را در ذهن‌ها برمی‌انگیزد. این در حالی است که در تعالیم اولیای دین (علیهم‌السلام) مراعات حال و وضع مخاطب را کردن، بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. (دراین‌باره بنگرید به روایات مربوط به کتمان سرّ در مجموعه‌های روایی مانند بحارالانوار) اگر این مدعا درست باشد، اقتضا می‌کند که در نظام آموزشی و پرورشی حوزه‌های علمیه به این مشکل توجهی خاص مبذول شود.
 
 
کد مطلب: 7156
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۰ بهمن ۱۳۹۵
ساعت انتشار : ۱۴:۴۹
 
 
 
علی موحدیان عطار/ اخلاق و عاطفه/ علی ضیا
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر