داخلی صفحه دیدگاه آرشيو يادداشت
۱
 
نماز جمعه در درازای تاریخ؛ از خاستگاهی دموکراتیک تا پشتیبانی از استبداد
جواد شریفی
اگر خواسته باشیم منتقدانه درباره نماز جمعه، پیشینه‌اش و وضعیت امروزینش در جهان اسلام بیندیشیم این پرسش‌ها فراروی ماست: آیا این چیزی که امروزه به نام نماز جمعه وجود دارد همان چیزی است که در صدر اسلام تشریع شد؟ آیا شکل نماز جمعه در طول تاریخ، دگرگون نشده؟ کارکرد آن از گذشته تاکنون دگرگون نشده؟ آیا نماز جمعه، در زمان پیامبر خدا محمد، تریبونی برای مومنان نیز بوده تا صدای خود را به گوش پیشوای جامعه برسانند یا بسان امروز، این تریبون تنها در اختیار حاکمان بوده و مومنان تنها شنونده بوده‌اند؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها باید با ساختار جامعه عربی آشنا شد.
ساختار اجتماعی مردم جزیرة العرب، بسیار ساده و بسیط و فاقد سلسله مراتب قدرت بود. البته در درون هر قبیله، سلسله مراتب قدرت وجود داشت و فرد، محدودیت‌های تحمیلی از سوی قدرت بالادستی (رئیس قبیله) را تن می‌داد؛ اما در سطح میان قبیله‌ای اصلاً چنین چیزی معنا نداشت و هیچ گروهی، زیر بار گروه دیگر نمی‌رفت و قدرتی را بیرون از قبیله خود، به رسمیت نمی‌شناخت. این حالت همان چیزی است که ابن خلدون از آن تعبیر به "عصبیت" می‌کند. عصبیت قبیله‌ای اعراب، فضای اجتماعی‌ای را پدید می‌آورد که پیوسته خود را در رقابت و تقابل با قبیله دیگر می‌دیدند و حاضر نبودند از هیچ فرصت و نعمتی به خاطر قبیله دیگری دست بکشند. بلکه حتی اگر در توان یک قبیله می‌بود؛ قبیله دیگر را کشته؛ تاراج کرده و از صحنه حذف می‌نمود.

پدیدار شدن شهرنشینی در جزیرة العرب موجب می‌شد شماری قبیله در یک محیط گرد هم آیند و برای بهتر زیستن، میانشان همکاری و تعامل شکل گیرد. همکاری و تعامل میان این قبایل، متوقف بر اتخاذ تصمیم‌های یکسان و مشترک بود. عصبیت قبیله‌ای اعراب، اتخاذ تصمیم مشترک را سخت می‌کرد زیرا هر قبیله‌ای طبیعتاً تنها به دنبال فراچنگ آوردن بیشترین بهره برای خودش است. وقتی هیچ قبیله‌ای قدرت "دیگری" بر خود را به رسمیت نشناسد و اجازه ندهد "دیگری" برای سرنوشت وی تصمیم بگیرد؛ تصمیم گیری تنها از راه دموکراسی و مراجعه به آرای عمومی ممکن خواهد بود. در چنین جامعهٔ ابتداییِ فاقد سلسله مراتب قدرت، دموکراسی و همه پرسی پذیرفته تر و کارآمدتر خواهد بود. زیرا جایگزین همه پرسی، تنها شمشیر می‌توانسته باشد.

مدینه حتی پیش از اسلام نیز، درون خود قبایل متخاصمی چون اوس و خزرج را جای داده بود. ورود اسلام به این شهر، از شدت این درگیری‌ها و تنش‌ها کاست اما نتوانست کاملاً برطرفشان کند. ورود دین جدید به مدینه، دسته‌ای دیگر از تقابل‌ها را موجب شد. تقابل مکی/مدنی یا همان مهاجر/انصار. طبق گزارش‌های تاریخی حتی سال‌ها پس از استقرار دین جدید در مدینه، درگیری‌هایی میان مسلمانان وجود داشت که خاستگاه این درگیری‌ها، تقابل‌های اوسی /خزرجی و مکی/مدنی بود. یکی از شواهد استمرار این درگیری و تنش میان مسلمانانِ مکی و مدنی (مهاجر/انصار) ماجرای سقیفه بنی ساعده و انتخاب خلیفهٔ پیامبر بود.

حال پیامبر خدا در مدینه چگونه می‌توانست رهبری کند؛ اگر دموکراسی و رایزنی را به رسمیت نمی‌شناخت؟! "شوری" محصول چنین وضعیتی است. محمد تنها با "شوری" می‌توانست جامعه را راهبری کند.

یکی دیگر از پدیده‌هایی که بر محور این وضعیت پیچیده و نیاز مبرم به رایزنی و دموکراسی ایجاد شد؛ "نماز جمعه" است. محمد با تشریع نماز جمعه بستر مناسبی برای مشورت و رایزنی و تصمیم گیری در امور مهم سیاسی و حکومتداری ایجاد کرد. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که در زمان پیامبر و حتی خلفای راشدین بسیاری از مشورت‌های مهم حکومتی و سیاسی در گردهمایی نماز جمعه انجام می‌شده است.

درآمیختگی گستردهٔ اعراب با مردم دیگر سرزمین‌ها در پی فتوحات صدر اسلام و نیز پس از آن در دوره اموی و عباسی، نیز گسترش هر چه بیشتر شهرنشینی و نیز تشکیل حکومت‌های مقتدر، نیزگذار جامعه عربی از ساده به پیشرفته، عصبیت قبیله‌ای را هرچه بیشتر کمرنگ می‌کرد و روحیه جمع گرایی که اقتضای زندگی قبیله‌ای بود را کاهش می‌داد و به تشدید روحیه فردگرایی می‌انجامید. همه این‌ها در کنار وجود حکومتی مقتدر که بیانگر شکل گیری سلسله مراتب قدرت در چنین جامعه‌ای بود؛ زمینه را برای دموکراسی زدایی و گسترش استبداد بسیار فراهم می‌کرد.

از همین نقطه تاریخ اسلام است که "شوری" و در پی آن "گفتگو" در فرهنگ مسلمانان اندک اندک رو به زوال می‌گذارد. این وضعیت خود به مسخ شماری دیگر از پدیده‌های دینی که در بستر همان فرهنگ شورایی و گفتگویی تشریع شده بودند، انجامید. مانند نماز جمعه.

نماز جمعه که تا پیش از این بستری برای گفتگو و مشورت میان حاکمان و مردم در امور مهم کشورداری بود؛ بدل به آیین و تشریفاتی بی روح گشت که از کارکرد اصیل و اولیه خود بازمانده بود. حالا دیگر فقیهان به نهادینه کردن استبداد و تکصدایی در فرهنگ اسلامی یاری داده و فتوا می‌دادند که باید در سکوت کامل به خطبه‌های نماز جمعه گوش سپرد و اندکی سخن گفتن در میانه خطبه‌ها، نماز را باطل می‌کند؛ و چنین بود که گفتگو کم به کم از میان مسلمانان رخت برمی بست. زیرا پذیرفتگی گفتگو از سوی حکومت، یعنی به رسمیت شناختن مخالفان و این که حکومت بپذیرد که در صورت لزوم به نفع خواستهٔ های مردم، خود را تغییر دهد. در این جا میان فقیهان و سلاطین همگرایی و همکاری ایجاد شده و فقیهان به حاکمان در رام کردن مردم کمک می‌کنند. یکی از آغازین گام‌ها در این راه، مسخ آموزه‌ها و تشریعات دینی به نفع استبداد است. و در این میان بازنده اصلی دین بود.
 
با در نظر گرفتن این نکات به "اینجا" و "اکنون" باز می‌گردیم. حال با دو پرسش دیگر روبرو هستیم.
پرسش اول این که: نماز جمعه در زمانهٔ ما، با نماز جمعه در کدام دوره تاریخی تناسب دارد؟ زمانهٔ پیامبر خدا محمد یا زمانهٔ سلاطین اموی و عباسی؟ آیا نماز جمعه در روزگار ما محلی برای گفتگو و شوری میان حاکمان و مردم است یا مکانی برای شستشوی مغزی مؤمنان و رام نمودن افکار آنان برای ندیدن واقعیت؟

اما پرسش دوم این که: در زمانه ما نماز جمعه هنوز کارکرد پیشین خود را دارد یا نه؟ در جامعهٔ مدرن که برای کنش سیاسی نهادهای خاص تعریف شده؛ و مردم از طریق سازوکارهای مدرن _که کارآمدی‌شان و برتری‌شان نسبت به سازوکارهای پیشامدرن ثابت شده است_ در کنش متقابل با سیاست و حکومت هستند و می‌توانند پیگیر مطالبات خود و منتقد دولت‌ها باشند؛ آیا نماز جمعه همچنان توجیهی برای بقا دارد یا نه؟ بسیاری از آنچه که اسلام _چه تأسیسی و چه امضایی_ تشریع کرد؛ ناظر به تأمین یک کارکرد در بستر خاص تاریخی و اجتماعی همان دوره بودند. با دگرگونی عمیق و پردامنه آن بسترها در گذر زمان و جایگزین شدن با سازوکارهای بهینه‌تر مدرن، به نظر می‌رسد نتوان همچنان بر ادامه و استمرار آن قالب‌ها پافشاری کرد و باید با در نظر داشتن مقاصد دین و روح آموزه‌هایش، در بسیاری از اشکال و قالب‌های تاریخی حتی در حوزه مسائلی که تاکنون آن‌ها را عبادی می‌پنداشتیم؛ بازنگری کنیم. نماز جمعه در روزگار کنونی، دیگر کارکرد اولیه و اصیل خود را ندارد. گرچه شاید بتوان با بازتعریفِ کارکردهایی برای آن، (مثلاً نماز جمعهٔ بسترِ گفتگو) ادامه یافتنش در روزگار کنونی را توجیه کرد اما آن چیزی را که امروزه به عنوان نماز جمعه در جهان اسلام می‌بینیم نمی‌توان برآورنده مقاصد و اهداف اسلام دانست. نمازجمعه‌های این روزگار مانند دوران سلاطین مستبد مسلمان، بیشترین کارکردی که دارند؛ تبلیغات و پشتیبانی از حکومت‌هاست و نه انتقاد و به چالش کشیدن حاکمان و مشارکت در تعیین سرنوشت جامعه.
                                                               
 
 
کد مطلب: 7387
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۲ خرداد ۱۳۹۶
ساعت انتشار : ۱۷:۴۹
 
 


انتشار یافته : ۱نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر
محمد یعقوب
۱۳۹۶-۰۴-۰۵ ۲۳:۵۷:۱۵
فارغ از این مباحث نگاه به رساله های مربوط به نماز جمعه نشان می دهد اکثر این رساله‌ها در زمیانی نوشته شده که حاکمیت در دست شیعیان بوده است/ متاسفانه بعد از انقلاب و روی کار آمدن قدرت روحانیت شیعه این مهم چندان که شایسته است مهم تلقی نشده است. سپردن تریبون های نماز جمعه به شخصیتهای درجه دو نشان از بی اهمیت بودن جایگاه نماز جمعه است. (2803)