داخلی صفحه اندیشه آرشيو يادداشت
 
تحلیل سکوت سیاسی امام صادق(ع)
هادی سروش
نام امام صادق(ع) به‌گونه‌ای با فعالیت‌های علمی و درسی عجین شده که کمتر کسی باور می‌کند آن حضرت در زوایای سیاسی بسیار مجدانه و شجاعانه و مدبرانه، عرصه را بر دیکتاتورهای زمان خود بسیار پر هزینه نموده باشد.
هادی سروش پژوهشگر مطالعات دینی و حوزوی
هادی سروش پژوهشگر مطالعات دینی و حوزوی
شرایط زمان امام صادق(ع)
در وهله اول باید شرایط زمان حضرت را دید:
ـ هشام بن عبدالملک اولین زمامدار معاصر امام صادق است که به خشونت معروف است، هیچ حرمتی برای جان کسی قائل نیست  و با کوچک‌ترین بهانه‌ای، حبس می‌کند، حصر می‌کند، و می‌کشت.
ـ در این میان فشار شدیدی روی  شیعیان قرار می‌گیرد شاهدش این است که او در نامه‌ای به یکی از مسئولان حکومتش نوشت: "بر شیعیان سخت بگیر و آنان را تحت فشار قرار ده، حبسشان کن و آثارشان را محو کن، از حقوق بیت المال محرومشان کن و خونشان نیز مباح است."

ـ از هشام، شقی‌تر؛ منصور دوانقی است که علاوه به زور و شدت عمل بر مخالفان خود ، چهره تزویر نیز بخود گرفت و تنوانست ۲۲ سال حکومت کند.

همین قدر بدانید که کاری کرد که کسی نمی‌توانست به‌صورت عادی با امام صادق(ع) تماس برقرار کند و حتی سؤالات علمی خود را بپرسد. در روایت آمده شخصی برای تماس با امام صادق(ع) از ترس ماموران و جواسیس حکومت، سبد خیار را به سر گرفت و به بهانه فروش خیار به منزل امام صادق مراجعه کرد و حضرت اورا دید و به‌داخل منزل برد و با او سخن گفت...

در نشان دادن دوران  سلطه حکومت این نقل که توسط سیدبن طاوس درتاریخ آمده مهم است که؛ منصور در دوران حکومتش هفت بار امام صادق را نزد خود احضار کرد. گاهی در مدینه وگاهی در ربذه به هنگام سفرحج و دیگر بار در کوفه و بغداد و در همه این جریانات تصمیم بر قتل امام داشت.
مبارزه مستقیم امکان‌پذیر نیست
از علل مهم عدم درگیری مستقیم امام با حاکمیت، نبود یار و یاور است. جریان هارون مکی بهترین شاهد براین مدعاست؛ مأمون رقیّ گوید: سهل خراسانی به امام صادق عرض کرد: یاابن رسول اللّه؛ شما اهل بیت، چه چیز مانع شده است که قیام نمی‌کنید و حقّ خود را از غاصبین و ظالمین باز پس نمی‌گیرید، با این که بیش از یک صد هزار شمشیر زن آماده جهاد و فداکاری در رکاب شما هستند؟! امام صادق ع فرمود: آرام باش. امام دستور دادند تنور را روشن کردیم و به سهل خراسانی فرمود: برو داخل تنور آتش ‍ بنشین.  گفت: ای سرورم! مرا در آتش، عذاب مگردان، و مرا مورد عفو و بخشش خویش قرار بده. در همین لحظات "هارون مکی" وارد شد و سلام کرد. امام صادق، پس از جواب سلام، به او فرمود: ای هارون! کفش‌هایت را زمین بگذار و برو درون تنور آتش و بنشین. هارون مکی بدون چون و چرا و بهانه‌ای، داخل تنور رفت و در میان شعله‌های آتش نشست. امام با سهل خراسانی مشغول صحبت شد و پیرامون وضعیت خراسان بودکه پس از گذشت ساعتی، فرمود: ای سهل! بلند شو، برو ببین در تنور چه خبر است. همین که سهل کنار تنور آمد، دید هارون مکی چهار زانو روی آتش‌ها نشسته است. پس از آن امام به هارون اشاره نمود و فرمود: بلند شو بیا؛ و هارون هم از تنور بیرون آمد. حضرت خطاب به سهل خراسانی کرد: در خراسان شما چند نفر از اینها پیدا می‌شود؟ سهل پاسخ داد: هیچ، نه به خدا سوگند! حتّی یک نفر هم این چنین وجود ندارد. امام صادق فرمود: ای سهل! ما خود می دانیم که در چه زمانی خروج و قیام نمائیم؛ و آن زمان موقعی خواهد بود، که حدّاقلّ پنج نفر هم دست، مطیع و مخلص ما یافت شوند.

حرکات مبارزاتی متفاوت امام صادق(ع)
شبهه‌ای که امروز برخی از جوانان دارند و گمان می‌کنند همینکه آدمی در برهه ظلم قرار گرفت بدون درک وتوجه به شرائط باید علماء اقدام کنند و تا دیگران در برابر حاکمیت شمشیر و اسلحه بدست گیرند، در حالیکه در فقه، در باب ورود به جهاد و مبارزه بحث‌های سنگینی مطرح است که ساده‌ترین آن این است که این مهم در صورتی ضروری می‌شود که جامعه چنین ظرفیتی را داشته باشد. امام صادق(ع) بر همین اساس که جامعه و مردمانش اقتضاء مبارزه را نداشتند، اقدامات هوشمندانه‌ای دیگری نمود.


یکی از اقدام مهم و کارساز امام صادق این بود که مومنان و دوستان خود را از ورود به دستگاه سیاسی و قضائی منسوب به حکومت منع می‌فرمود.

نمونه آن شخصی است که در دربار منصور است و امام از او گله کرد ووقتی آن شخص علت را جویا شد، امام به او فرمود: شما وارد دستگاه ظلم شده‌اید باعث شده اینان حق ما را پایمال کنند!

یا نمونه دیگر فردی است که همسایگی ابوبصیر است که با پیغام امام صادق از مسئولیت اداری و سیاسی خود استعفاء داد و بیرون آمد و همه زندگی خود را هم هزینه کرد.

نمونه دیگر صفوان جمال است که شتران خود را به حاکمیت برای سفر حج کرایه می‌داد و امام صادق او را منع فرمود و او هم فرمایش امام صادق را عملی کرد و مورد عتاب دستگاه حاکمیت هم، قرار گرفت.

سیاست دیگر مبارزاتی امام صادق؛ رهنمون به عدم مراجعه به دستگاه قضائی حکومت جور امام صادق(ع)؛ شیعیان را از ارجاع مرافعه به قضات دستگاه بنی عباس نهی می‌کرد و احکام صادر شده از محکمه آنها را شرعاً لازم الإجرا نمی‌دانست.

روایاتی از امام صادق داریم تحت این عنوان که؛ «طغیانگران را به داوری انتخاب نکنید؛ - لا تحاکموا الی الطاغوت»! بعد هم فرمودند: «کسی که به آنان مراجعه کند به طاغوت مراجعه نموده! ... من تحاکم الیهم ـ السّْلطان و القضّاه ـ فی حق او باطل، فانَّما تحاکم الی الطاغوت...» مهم‌تر اینکه خود امام صادق(ع) قضات و حکّامی را معرفی نموده که شیعیان به آنان مراجعه کنند؛ "فدعاه الی رجل منکم ".
و فراتر از بحث قضا و قضاوت، امام صادق شیعیان را از هر ارتباطی با دانشمندان حکومتی منع نمود و فرمود: «فقیهان امنای پیامبرانند، اگر دیدید به سلاطین روی آوردند به آنان بدگمان شوید و اطمینان نداشته باشید؛ «الفقهاء أُمناء الرّْسل فاذا رأیتم الفقهاء قد رکبوا الی سلاطین فاتّهموهم.»

حتی در بیانی، امام صادق از نشستن با کارگزاران حکومتی نهی فرمود؛ «ایاک و مجالسه الملوک.»
برنامه مبارزاتی دیگر امام صادق با دستگاه حاکمیت این بود که در مراسم رسمی‌شان شرکت نمی‌نمودند.

روزی منصور  به آن حضرت گفت: چرا مانند دیگران به دیدار او نمی‌رود؟ امام در جواب فرمود: «چیزی از دنیای تو پیش ما نیست و چیزی از آخرت ما هم پیش تو نیست ....؛ -  لیس لنا ما نخاف من أجله و لا عندک من أمر الأخره...لیس لنا ما نخافک من أجله و لا عندک من أمر الآخره مانرجوک له ولا أنت فی نعمه فنهنّیک و لا تراها نقمه فنعزّیک بها، فما نصنع؟»

روزی منصور از آن حضرت پرسید: ای اباعبدالله خدا پشه را برای چه آفریده است؟ امام صادق فرمود: «برای این که دماغ زورگویان را به خاک بمالد.؛  -  یا أباعبدالله! لم خلق الله تعالی الذباب؟ فقال: «لُیُذِلّ به الجَبَابِرَةَ.»
 
تأثیر مبارزات متفاوت حضرت صادق(ع)
گذشته از موفقیت منحصر بفرد حضرت صادق(ع) در نهضت علمی‌اش، کار را بر حکومت ظالم منصور بسیار تنگ کرد. شاهد این مدعا؛ تعبیر عجیب خود منصور دوانقی است که می‌گوید: " هذا الشجی معترض فی الحلق...؛ -  جعفربن محمد مثل یک استخوان است در گلوی است که نه می‌توانم بیرونش بیاورم و نه می‌توانم فرویش ببرم! یعنی؛ نه می‌توانم یک مدرکی از او به دست آوردم کلکش را بکنم و نه می‌توانم تحملش کنم چون واقعاً اطلاع دارم که این مکتب بی طرفی که او انتخاب کرده علیه ما هستند!»

گذشته از این تأثیر مهم که محدود به زمان حضور امام است، امام خمینی (ره) به "اثرمهمی دیگر"، اشاره می‌کند که مربوط به همهٔ زمان‌های در پیش است. ایشان در کتاب ولایت فقیه می‌نویسد: «حضرت امام صادق(ع) در شرایطی که تحت فشار، مراقبت ومحاصره بود.. برای مسلمانان تکلیف معین می‌کند.. مردان بزرگ، که دارای سطح فکر وسیعی می‌باشند، هیچ‌گاه مأیوس نگردیده و به وضع فعلی خود ـ که در زندان و اسارت به سر می‌برند و معلوم نیست آزاد می‌شوند یا نه ـ نمی‌اندیشند. و برای پیشبرد هدف خویش طرح دارند، تا بعداً اگر توانستند شخصاً آن طرح را اجرا کنند؛ و اگر خودشان فرصت نیافتند، دیگران دنبال این طرح بروند و اجرا نمایند.  امام صادق(ع) علاوه بر دادن طرح، نصب [افراد به عنوان حاکم] هم فرموده‌اند. این نصب، اگر برای آن روز بود، البته کار لغوی محسوب می‌شد؛ ولی آن حضرت به فکر آینده بود، فکر بشر بوده؛.. او باید در هزار و چند صد سال پیش طرح بدهد، نصب نماید، تا آن روز که ملتها بیدار شدند، ملت اسلام آگاه گردید و قیام کرد، دیگر تحیری نباشد وضع حکومت اسلامی.. معلوم باشد.»
 
کد مطلب: 8182
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : شنبه ۸ تير ۱۳۹۸
ساعت انتشار : ۲۲:۲۹
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر