داخلی صفحه اندیشه آرشيو گزارش
 
کتاب‌شناسی علامه طباطبایی
علی مهجور
آثاری که از علامه طباطبایی به جا مانده عمدتاً نزد حوزويان و دانشگاهيان شناخته شده است. دانشجویان فلسفه و طلاب با دو کتاب آموزشی بدایه الحکمه و نهایه الحکمه آشنایی دارند و همة پژوهشگران علوم اسلامي به اهمیت تفسیر المیزان واقف‌اند. در این مجال کوشش می‌کنیم تا به معرفی آثاری از علامه بپردازیم که به شهرت آثار پیش‌گفته نمی‌رسند.
کتاب‌شناسی علامه طباطبایی
جامعیت علامه در علوم اسلامی ایجاب می‌کرد تا از ایشان آثاری با تنوعی بسیار بیشتر از آنچه در دسترس ماست به جا مانده باشد، اما اشتغال ایشان به فلسفه و برخی از اسباب و علل دیگر که به جای خود قابل بررسی است، سبب شد تا بیشتر آثار، صبغة فلسفی داشته باشند. این آثار تا چندی پیش در یک مجموعه به طور منظم منتشر نشده بود و به صورت پراکنده توسط شاگردان علامه و برخی از پژوهشگران منتشر شده بود تا اینکه به همت سید هادی خسروشاهی و برخی از دیگر پژوهشگران، توسط «مؤسسة بوستان کتاب قم» وابسته به «دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه قم»، انتشار مجموعه آثار علامه به تدریج آغاز شد و تاکنون مجلداتی متحد‌الشکل از این مجموعه منتشر شده است.
جايگاه علمي علامه مانع از آن نشد تا ايشان نسبت به آگاهي عمومي در زمينة دين فارغ شوند. علامه علاوه بر آثار علمي فخيمي همچون الميزان، به درخواست‌هاي کساني که خواستار کتاب‌ها و نوشتارهايي عمومي بودند نيز پاسخ مي‌گفت تا جايي که حاضر به نگارش کتاب ديني براي بچه‌هاي مدرسه‌اي نیز شدند؛ قلم روان و خالي از تکلف، پرهيز از ايجاز مخل و اطناب ممل، توجه به نياز مخاطب ويژگي‌‌ اين دست از آثار ايشان است. آثار به جا مانده از علامه که شامل کتاب‌ها، رساله‌های کوتاه، مصاحبه‌ها و احیاناً مکاتبات ایشان است، در مجموع حدود چهل عنوان است. با توجه به اینکه مجموعه آثار در دست انتشار توسط بوستان کتاب دفتر تبلیغات حوزه، به بیست مجلد خواهد رسید، به نظر می‌رسد که این بیست مجلد تمامی آثار علامه را شامل شود. با احتساب ترجمه بدایه الحکمه و نهایته الحکمه که در همین مجموعه منتشر شده تا کنون شانزده عنوان در هجده مجلد از آثار علامه در این قالب منتشر شده است. سید هادی خسروشاهی در مقدمه‌ای که بر این مجموعه نگاشته ضمن ابراز تأسف از اینکه با گذشت سه ربع قرن از تألیف برخی از این آثار، هیچ مؤسسه‌ای عهده‌دار جمع‌آوری و تنظیم و نشر آنها نشده، نتیجة اعمال سلایق شخصی در گزینش انتشار برخی از مکتوبات به جا مانده از علامه را سوء برداشت و کج‌سلیقگی در انتشار و نیز موجب پيدايش آشفتگي و پراكندگي در امر تنظيم و تنقيح و نشر آثار علامه می‌داند. او می‌نویسد: «ما در اين مجموعه، سعي كرده‌ايم كه متن اصلي آثار علامه را ـ‌بدون هيچ گونه شرح و بسطي در داخل متن و يا حتي در پاورقي‌ها‌ـ بياوريم و بعد شرح و توضيح مقدمه يا مؤخرۀ اساتيد و بزرگان و علماي محترمي را كه به اين مهم پرداخته‌اند، به طور مستقل و در پايان هر كتاب يا رساله و مقاله‌اي، نقل كنيم تا خوانندگان در بررسي و مطالعه، دچار اشتباه، به خاطر خلط مباحث، نشوند.»

۱. قرآن در اسلام
این کتاب در شمار کتاب‌هایی است که پیش از این، چاپ‌های متعددی از آن بارها منتشر شده و پس از المیزان مهم‌ترین اثر علامه طباطبایی درمورد قرآن محسوب می‌شود. قرآن در اسلام پنج فصل دارد: ارزش قرآن مجید در میان مسلمانان، چگونگی تعلیم قرآن، وحی قرآن مجید، رابطة قرآن با علوم و نهایتاً ترتیب نزول قرآن و انتشارش در میان مردم. علامه این کتاب را به هدف آشنایی غربیان با قرآن نگاشته و تلاش کرده است با نگاهی جامع اما در عین حال اجمالی، به تمام مباحثی که در باب قرآن وجود دارد، بپردازد.

۲. شیعه در اسلام
زبان روان و فارسی خالی از تکلف مؤلف در نگارش این کتاب، آن را مبدّل به ساده‌ترین و در عین‌حال دقیق‌ترین متنی کرده است که یکی از برجسته‌ترین عالمان شیعی معاصر
جايگاه علمي علامه مانع از آن نشد تا ايشان نسبت به آگاهي عمومي در زمينة دين فارغ شوند. علامه علاوه بر آثار علمي فخيمي همچون الميزان، به درخواست‌هاي کساني که خواستار کتاب‌ها و نوشتارهايي عمومي بودند نيز پاسخ مي‌گفت تا جايي که حاضر به نگارش کتاب ديني براي بچه‌هاي مدرسه‌اي نیز شدند.
درمورد عقاید شیعه به رشتة تحریر درآورده است. شیعه در اسلام به زبان انگلیسي و آلمانی ترجمه شده و به اذعان مترجم انگلیسی اثر (سید حسین نصر) بدون کمترین اهانتی به اهل تسنن، دفاعی همه‌جانبه و عقلانی از تشیع در آن صورت گرفته. سه فصل اصلی کتاب عبارت‌اند از: کیفیت پيدايش و نشو و نماي شيعه، تفکر مذهبي شيعه و اعتقادات اسلامي از نظر شيعه دوازده امامي. در فصل نخست چگونگی پیدایش شیعه و تاریخچة آن از آغاز تا قرن چهاردهم گزارش شده و در فصل دوم تفکر مذهبی شیعه از سه طریق ظواهر دینی، بحث عقلی و کشف مورد بررسی قرار گرفته است. فصل سوم اعتقادات تشیع را در چهار عنوان خداشناسی، پیغمبرشناسی، معادشناسی و امام‌شناسی توضیح می‌دهد.
ذکر این نکته ضروری است که این کتاب به در خواست پرو فسور کنث مورگان، آمریکایی اسلام‌شناسِ دانشگاه کولگیتِ نیویورک نگاشته شده و هدف از آن معرفی تشیع در مراکز آکادمیکِ غربی است. ترجمة انگلیسی سید حسین نصر در ۱۹۷۹ آن را مبدل به یکی از مهم‌ترین منابع و کتب آموزشی برای اسلام‌شناسان غربی کرد. این ترجمه توسط انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک چاپ شده است.

۳. گلچینی از معارف تشیع
این کتاب نیز در ادامه همان پروژه دكتر كنث مورگان و دکتر نصر است. دو کتاب قرآن در اسلام و شیعه در اسلام به زبان فارسي، انگليسي و عربي بارها، در ايران، اروپا، آمريكا و كشورهاي عربي چاپ و منتشر شده‌‌اند. اما كتاب سوم، كه در واقع نخست به زبان انگليسي تهيه و تنظيم شده است، تاكنون به زبان فارسي منتشر نشده است. این کتاب را سید محمد ثقفی به فارسی برگردانده و به کوشش سیدهادی خسروشاهی منتشر شده است. گلچینی از معارف تشیع حاوی گزیده‌ای از دعاهای ائمه تشيع، همراه با شرح حال مختصري از امامان شيعه و نیز متن عهدنامة مالك اشتر است.
دكتر سيدحسين نصر در بخشي از پيشگفتار اين اثر مي‌نويسد: «پس از يك دورة طولاني مطالعه و بررسي كردن، علامه طباطبایي از ميان حجم بسيار زياد مجموعه احاديث و ادعيه، اين كتاب را گلچين كرده است. وظيفه‌اي كه به هركس توصيه مي‌كند اين است كه متون اشراقي، اين دانش عظيم را تنها براي خود نگه ندارد. يكي از كساني كه در اتمام اين گلچين فعاليت كرد دكتر ويليام چيتيک بود ...كه وظيفه دشوار ترجمه متون سخت و پيچيده عربي به انگليسي را برعهده گرفت.»

۴. شیعه
اين كتاب در واقع حاصل گفت‌و‌گوها و نامه‌هايي است كه ميان پروفسور هانري كربن و علامه طباطبايي در سال ۱۳۳۸ صورت گرفته و دو تن از شاگردان علامه، علي احمدي ميانجي و سيد هادي خسروشاهي بر آن توضیحات و تعلیقاتی افزوده‌اند. ماجرای شكل‌گيري شيعه، مشكلات و موانعي كه بر سر راه آن ايجاد شد، تهمت‌هاي ناروا به شيعه، چگونگي مرجعيت اهل‌بيت عليهم السلام، پي‌ريزي علوم توسط آنان، طرز تفكر فلسفي در بيانات آنان، پاسخ به شبهه‌ها و سؤالات گوناگون از جمله مباحثي است كه در اين كتاب به طور مستند و منطقي بحث شده است. مقدمه‌ای که استاد خسروشاهی بر کتاب نوشته‌ ضمن بررسی اجمالی اتفاقاتی که پس از رحلت پیامبر افتاد بر این نکته تأکید می‌کند که ترویج حقایق و برخورد منطقی و عقلانی با منتقدان وظیفة امروزین هر شیعه‌ای است که با تعالیم اهل بیت آشنایی دارد. او می‌نویسد: «كتاب حاضر براي نخستين بار در سال ۱۳۳۹ تحت عنوان مكتب تشيع در ۳۸۰ صفحه چاپ و منتشر گرديد و اكنون براي بار سوم، و پس از تجديد نظر كلي و اضافات و اصلاحات، منتشر مي‌گردد. در واقع اين چاپ مزايا و ويژگي‌هايي دارد كه چاپ اول فاقد آنها بود و از نظر اتقان عبارات و اضافة پاره‌اي مطالب و مدارك، بر چاپ قبلي برتري‌هايي دارد. متن كتاب، مجموعة مذاكرات و نوشته‌هاي استاد علامه آقاي سيد محمدحسين طباطبایي با پروفسور هانري كربن، در سال ۱۳۳۸ مي باشد، كه به اضافة توضيحاتي، براي تكميل بحث و بررسي، در اختيار علاقه‌مندان قرار مي‌گيرد.»

۵. رسالت تشیع در دنیای امروز
گفت‌و‌گوي دیگری بین علامه طباطبایي با پروفسور «هانري كربن» در سال ۱۳۴۰ هجري شمسي در قالب این کتاب عرضه شده است. این کتاب از سه بخش اصلی تشکیل شده است: بخش اول بشارت مذهب تشیع برای بشریت چیست؟ نام دارد که متعلق به هانری کربن است. بخش دوم کتاب رسالت تشیع به قلم علامه طباطبایی است و بخش آخر نیز به توضیحات آیت‌الله احمدی میانجی و سید هادی خسروشاهی در مورد متن دو فصل قبل اختصاص دارد. این کتاب عمدتاً به موضوعاتی همچون بشارت مذهبي تشيع، معادشناسي از نظر شيعه و پيدايش سير معنوي و عرفاني مي‌پردازد. توضيحات و مستندسازي‌های مرحوم آيت‌الله احمدي ميانجي، غناي بيشتري به این گفت‌و‌گو بخشیده. خسروشاهی در مقدمه ضمن تذکر این نکته که این گفت‌و‌گو پیش‌تر دوبار در سال‌های ۱۳۳۹ و ۱۳۵۷ منتشر شده بود، می‌نویسد: «دنبالة مذاکرات
سید هادی خسروشاهی در مقدمه‌ای که بر این مجموعه نگاشته ضمن ابراز تأسف از اینکه با گذشت سه ربع قرن از تألیف برخی از این آثار، هیچ مؤسسه‌ای عهده‌دار جمع‌آوری و تنظیم و نشر آنها نشده، نتیجة اعمال سلایق شخصی در گزینش انتشار برخی از مکتوبات به جا مانده از علامه را موجب پيدايش آشفتگي و پراكندگي در امر تنظيم و تنقيح و نشر آثار علامه می‌داند.
استاد معظم مرحوم علامه طباطبایی با پروفسور هانری کربن که در سال ۱۳۴۰ انجام یافته و شامل مباحث دیگری است، تحت عنوان رسالت تشیع در دنیای امروز با توضیحاتی از جناب احمدی و این‌جانب، هم اکنون، برای نخستین بار منتشر می‌شود.»

۶. بررسی‌های اسلامی- جلد ۱ و ۲
مجموعه مقاله‌ها، پرسش‌ها و پاسخ‌هايي كه علامه طباطبایي به مناسبت‌هاي گوناگون به نگارش آنها همت ورزيده يا سؤال‌هايي را در طول ساليان متمادي به صورت كتبي پاسخ داده است و هريك از این مکتوبات در گوشه‌اي و نزد صاحب‌نظري، يافت مي‌شده، به همت سيدهادي خسروشاهي در دو مجلد، با عنوان بررسی‌های اسلامی گردآوري شده است. مکتوبات این دو مجلد موضوعاتی همچون اسلام‌شناسی، امامت و تشیع، مسائل علوم قرآن، جایگاه زن در اسلام، مسئلة آفرينش و رستاخيز و برخی از مسائل اجتماعي اسلام را در برگرفته‌اند. خسروشاهی در مقدمه‌اش بر کتاب می‌نویسد: «البته قسمت‌هايي از اين مباحث در سال‌هاي پيشين، نخست در نشرياتي مانند: يادنامة ملاصدرا، محمد خاتم پيامبران، مجلة مكتب اسلام، مجلة دانشكدة ادبيات، فصلنامه مكتب تشيع، مجله راهنماي كتاب و غيره چاپ شده است، ولي بخش‌هاي ديگر، اصولاً در جايي چاپ نشده بود و توسط خود استاد در اختيار اين‌جانب قرار گرفت كه براي اولين‌بار تحت عنوان مجموعه مقالات استاد، چاپ و منتشر گرديد. ...در بخش فلسفي اين كتاب، چند مقاله از استاد محترم جناب آقاي دكتر مهدي حائري يزدي نقل شده كه براي تكميل بحث و درك پاسخ استاد، نقل آنها ضروری به نظر مي‌رسيد... چنان كه توضيحات مربوط به رسالة «وحي» از استاد محترم، آيت‌الله ناصر مكارم شيرازي نيز به عنوان تكميل بحث عيناً در مجموعه رسائل نقل گرديد. و همچنين چند رساله از استاد، كه به زبان عربي تاليف و به وسيله دوستان ديگري ترجمه شده بود (به نقل از يادنامه استاد و يادنامه شهيد مطهري و غيره) تحت عنوان مجموعه رسائل چاپ گرديد كه بعضي از آنها، در چاپ قبلي كتاب نقل نشده بود».

۷. سنن النبی
اين کتاب، هنگام اقامت علامه طباطبایي در نجف اشرف، در سال ۱۳۵۰ هجري قمري (حدود۸۰ سال پيش) تاليف شده و شامل ۴۱۰ روايت درباره سنت‌هاي پيامبر اكرم(ص) است كه براي مراقبت و مراعات و عملكرد خود علامه به هنگام تحصيل جمع‌آوري شده و سال‌ها بعد در حوزه علميه قم توسط يكي از شاگردان وي با ملحقاتي بالغ بر ۵۰۰ حديث اضافي منتشر شد. محمد‌هادي فقهي در مقدمه‌اش مي‌نويسد: «كتابي كه اكنون از نظر علاقه‌مندان به بحث و تحقيق مي‌گذرد، شامل آن قسمت از رواياتي است كه از افعال مداوم رسول خدا(ص) سخن به ميان آورده و دربارة روش زندگي و آداب و سنن آن حضرت گفت‌وگو مي‌كند.» اصل اين كتاب دربردارندة ۲۱ باب و ۴۱۱ حديث و ملحقات، ۲۳ باب و ۵۰۷ حديث است كه در مجموع ۹۱۸ حديث را شامل مي‌شود. البته چند حديث از اصل كتاب به دستور خود علامه حذف شده است. بايد توجه داشت كه مدارك اين كتاب، تنها از بین کتب علماي شيعه است و از كتب عامه جز چند حديث از «احياء العلوم» غزالي و «درالمنثور» سيوطي نقل نشده است. اين كتاب در سه بخش تنظیم شده است: ۱.آداب و سنن آن حضرت با خداي متعال (آداب عبادات و ادعيه و اذكار) ۲.آداب و سنن آن حضرت با طبقات مختلف مردم (آداب معاشرت) ۳. آداب و سنن ديگر آن جناب، مانند آداب سفر، غذا خوردن، لباس پوشيدن و امثال اين‌ها كه ما آنها را «آداب نفسي و فردي» مي‌گوييم. علامه در تنظيم مطالب اين كتاب زحمت فراواني كشيد و بيش از ۶۰ كتاب حديثي، نوشتة بيش از ۴۰ تن از دانشمندان اسلامي را مطالعه و سرانجام روايات «سنن» را از ميان هزاران حديث جمع‌آوري كرد.

۸. انسان از آغاز تا انجام
این کتاب برگردان كتاب «الانسان» علامه طباطبایی است كه مؤلف در آن کوشیده است چگونگي آفرینش آدمی و مراحل آن را با استفاده از آیات قرآن كريم توضیح دهد. در این کتاب مراحل خلقت انسان در سه رساله جداگانه «الانسان قبل الدنیا»، «الانسان فی‌الدنیا» و «الانسان بعد الدنیا» توصیف شده و صادق لاریجانی ترجمة فارسی نسبتاً خوبی از آن ارائه داده است. رسالة نخست شامل دو فصل «انسان در عوالم سه گانه وجود: ماده، مثال، عقل» و «اثبات عالم امر» است. رسالة دوم نیز با دو فصل «معانی حقیقی، معانی اعتباری» و «اشاره اجمالی به هدایت عمومی» به بررسی زندگی انسان در دنیا پرداخته است. اما رسالة سوم، که به نسبت دو رساله پیش مفصل‌تر نوشته شده و بیش از نیمی از كتاب را به خود اختصاص داده، در شانزده فصل به وجود آدمی بعد از دنیا پرداخته و سرنوشت او را از مرگ تا روز قیامت، سپس در روز جزا، شفاعت، اعراف، بهشت و دوزخ، بررسی كرده است.

۹. رساله لب‌اللباب به ضميمة مصاحبات
کتاب رسالة «لب‌اللباب» در واقع تقریر آیت‌الله تهرانی از دروس عرفانی علامه طباطبایی(ره) است. این رساله حاصل پرسش‌ها و پاسخ‌هایی است که روزانه بین آیت‌الله تهرانی و علامه رد و بدل می‌شده و عمدتاً دربرگیرندة مباحثی است که در دیگر آثار به جامانده از علامه
زبان روان و فارسی خالی از تکلف مؤلف در نگارش این کتاب، آن را مبدّل به ساده‌ترین و در عین‌حال دقیق‌ترین متنی کرده است که یکی از برجسته‌ترین عالمان شیعی معاصر درمورد عقاید شیعه به رشتة تحریر درآورده است.
کمتر نشانی از آنها به چشم می‌خورد. از این رو، در نوع خود منحصر به فرد است. در این رساله پس از مقدماتی در زمینة عرفان و طرح کلی سلوک إلی‌الله به شرح تفصیلی طریق و کیفیت سلوک إلی‌الله پرداخته می‌شود. علامه در شرح تفصیلی مراحل سیر و سلوک به توضیح و تبیین ۲۵ مرحله از جمله: مراقبه، محاسبه، مؤاخذه، نیت، صمت، شیخ و استاد و... می‌پردازد. همچنین در بخش سیر و سلوک (دستورالعمل برای خودسازی) کتاب حاضر، چند نامه با پاسخ علامه درج شده است که افراد مختلف به علامه نوشته‌اند و از ایشان درخواست ارائة طریق در عرفان عملی کرده‌اند. رسالة لب اللباب به عنوان دستورالعمل شیوة درست سیر و سلوک و مصاحبه‌های آیت‌الله تهرانی در بخش دوم خلاصه‌ای از آرای علامه طباطبایی را در زمینه عرفان عملی و ارتباط آن با اخلاق، قرآن و سیره عملی اهل بیت فراهم آورده است.

۱۰. مجموعة رسائل- جلد ۱ و ۲
دو مجلد مجموعة رسائل حاوی تمامی رساله‌هایی است که در سال‌های گذشته از علامه به صورت جسته و گریخته منتشر شده بود و گاه به صورت مجموعه‌هایی در این سو و آن سو به چشم می‌خورد. جلد نخست اين اثر در برگیرنده شش رساله است: نخستين رساله، «رساله اي در اثبات واجب‌الوجود» نام دارد كه توسط آيت‌الله محمد محمدي گيلاني در چهار فصل ترجمه شده است. پس از آن «رساله‌اي دربارة توحيد» است كه دكتر همايون همتي، آن را ترجمه كرده و در پنج فصل به آن پرداخته و در انتها، مقالة الحاقي به آن را در سه فصل ضميمه كرده. سومين رساله از كتاب، «رسالة خلق جديد پايان‌ناپذير» نام دارد كه اين رساله نيز توسط آيت‌الله محمدي گيلاني، ترجمه شده و شامل مقاله‌اي با عنوان «مقاله در قوه و فعل» در ۱۰ فصل است. «رساله‌اي دربارة وحي»، چهارمين مقالة اين اثر به حساب مي‌آيد كه توضيحات آن، توسط آيت‌الله ناصر مكارم شيرازي در ۱۲ موضوع تنظيم شده است. «علي(ع) و فلسفة الهي» عنوان پنجمین رساله است که توسط علي‌اكبر مهدي‌پور ترجمه شده است. اين رساله با عنوان «فلسفه چيست؟ و فلسفة الهي كدام است؟» آغاز مي‌شود و سپس نگاهي گذرا به زندگي نخستين پيشواي شيعه، حضرت اميرالمؤمنين علي(ع) دارد و در ادامه، به نمونه‌هايي از سخنان آن حضرت(ع)، درباره فلسفة الهي مي‌پردازد. آخرين رسالة كتاب، «رساله‌اي دربارة اعجاز و معجزه» است كه در ضمن پرداختن به مسئلة معجزه و مباحث آن به اشكالات مطرح شده در این زمینه نیز پاسخ مي‌دهد.
در جلد دوم مجموعة رسائل، چهار رساله قرار دارد: رساله الولایه، رساله‌ای در علم، رسالة برهان و رساله‌ای در علم امام. رساله الولایه دارای پنج فصل است؛ در فصل اول علامه برای ظاهر دین، باطنی را اثبات کرده است و دلایل عقلی و نقلی را در این خصوص به کار گرفته است. در فصل دوم برای روشن شدن کیفیت و نوع اسرار و حقایق دین به بیان ارتباط عالم ماده و عالم مثال و عالم عقل با یکدیگر پرداخته است و در فصل سوم، با تکیه بر مباحث پیشين راهیابی به باطن عالم و اسرار غیب و ارتباط با ماوراء طبیعت را برای همگان امکان‌پذیر دانسته و آن را منحصر به انبیاء الهی نساخته است. در فصل چهارم، طریق وصول و دست‌یابی به شهود حقایق و لقاء‌ا... بیان می‌شود و در فصل پنجم که آخرین فصل کتاب است مطالب فصل دوم از زاویه‌ای دیگر به طور مبسوط شرح و بسط داده می‌شود. رساله‌ای در علم در هشت فصل تدوین شده است: در تقسیم علم، در علم شیء مجرد به ذات خود، در علم علت به معلولش، در علم معلول به علتش، در علم یکی از دو معلوم علت به همتایش، در علم حصولی، در تقسیم علم حصولی به تصور و تصدیق و در تقسیم علم حصولی به حقیقی و اعتباری. رسالة برهان نیز دارای چهار مقاله است و هر مقاله شامل فصولی است. در این رساله، علامه به مباحثی همچون کیفیت حصول علم برای ما و اختلاف علوم و کیفیت آن، احکام قضایای ضروری، احکام برهان لِم و برهان إن، حقیقت برهان و اجزا و احکام آن‌، اختلاف علوم و مشارکت آن‌ها و نقل برهان از علمی به علم دیگر، معنای حد و تصور و تصدیق پرداخته است. آخرین رسالة این کتاب به علم امام می‌پردازد. این رساله واکنش علامه به کتاب «شهید جاوید» مرحوم صالحی نجف‌آبادی است. علامه در این رساله با پرداختن به نهضت عاشورا، دیدگاه خود درباب موضوع علم امام را بیان می‌کند و با بیان اقسام علم امام تبیین نسبتاً روشنی از این مسئله به دست می‌دهد.

۱۱. رسائل توحیدی
این
ماجرای شكل‌گيري شيعه، مشكلات و موانعي كه بر سر راه آن ايجاد شد، تهمت‌هاي ناروا به شيعه، چگونگي مرجعيت اهل‌بيت عليهم السلام، پي‌ريزي علوم توسط آنان، طرز تفكر فلسفي در بيانات آنان، پاسخ به شبهه‌ها و سؤالات گوناگون از جمله مباحثي است كه در كتاب «شیعه» به طور مستند و منطقي از آن بحث شده است.
کتاب دربرگیرندة چهار رساله عربی از علامه است که علی شیروانی آن را به فارسی برگردانده است. نگارش این رسائل آن‌گونه که مؤلف خود در پایان هر یک از رسائل متذکر می‌شود در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷(هـ ق) و تنظیم نهایی آن در سال ۱۳۶۱ انجام گرفته است. یکی از ویژگی‌های این کتاب این است که علامه با تبحر کامل در علوم عقلی و نقلی مطالب مطروحه را ابتدا مستدل و مبرهن ساخته و سپس با آیات و روایات فراوانی به تأیید و اقامة دلیل نقلی برای آن مطالب می‌پردازد. در یک فصل ادلة عقلی و در فصل بعدی آن شواهد نقلی، اعم از آیات و روایات، ذکر می‌گردد و بدین وسیله هماهنگی کامل میان عقل و وحی را به نمایش می‌گذارد.
چهار رسالة کتاب عبارت‌اند از: ۱. رسالة توحید که در پنج فصل دربارة وحدت حَقة وجود و توحید اطلاقی ذات خداوند سخن می‌گوید. فصل اول: کلام سوفسطائی و سخن فیلسوف. فصل دوم: وحدت حقة وجود، فصل سوم: نزاهت ذات‌الله از همة قیود، فصل چهارم: شواهد نقلی بر نزاهت ذات واجب از همه قیود و فصل پنجم: اسلام و توحید اطلاقی.
۲. رسالة اسماء الهی؛ این رساله به اسم‌ها و اوصاف حضرت حق که همان تعیّنات خداوند است، می‌پردازد و شش فصل دارد: فصل اول؛ تقسیم اسماء الهی، فصل دوم؛ دلالت کتاب و سنت به آنچه گذشت، فصل سوم؛ مقام احدیت، واحدیت و دیگر تعیّنات، فصل چهارم؛ شواهدی از کتاب و سنت، فصل پنجم: اسمی که مبدا دیگر اسماء است و فصل ششم: اسم اعظم در بیانات معصومین (ع).
۳. رسالة افعال الهی که در آن به افعال الهی و متفرعات آن پرداخته می‌شود. فصول ده‌گانة این رساله عبارت‌اند از: فاعل حقیقی در همة افعال خداست، شواهدی از قرآن کریم، عالم ماده و مرتبة قضا و قدر، شواهدی از روایات، سعادت و شقاوت ذاتی، شواهدی از آیات و روایات، نفی جبر و تفویض و جمع بین اختیار و تقدیر، شواهدی از روایات، نحوة انتزاع دیگر افعال الهی، و نهایتاً شواهدی از کتاب و سنت.
۴. چهارمین رساله، رسالة وسائط نام دارد و در آن سخن دربارة موجوداتی است که واسطة فیض میان حق تعالی و عالم ماده‌اند. این رساله نیز شامل چندین فصل است: فصل اول: عوالم کلی وجود، فصل دوم: شواهدی از آیات و روایات بر وساطت اسماء الهی در تنزل وجود، فصل سوم: حجب قلم و لوح و .... و در آخر شیطان، شیطان مجرد و غیرمادی و تکمیل بحث.

۱۲. تعالیم اسلام
این کتاب گزیده‌ای از موضوعات اسلامی است که به انتخاب علامه طباطبایی در سه بخش اعتقادات، اخلاق و احکام تنظیم شده است.
سید هادی خسروشاهی درباره ویژگی این چاپ می‌نویسد: «اين كتاب در سال ۱۳۴۲ ـ از مهرماه تا آذرماه ـ توسط استاد معظم و به درخواست يكي از تجار و اخيار تبريزي، آقاي حاج حسين آقاكاغذيان، براي رفع خلأ موجود در برنامه درسي مدرسة علوي ـ‌كه به مديريت مرحوم كرباسچيان و مرحوم روزبه اداره مي‌شد‌ـ تأليف شده و در همان سال، براي نخستين بار به شكل چهار رسالة مستقل، تحت عنوان كلي: عقايد و دستورهاي ديني توسط نامبرده، در چند ده هزار نسخه چاپ و به رايگان توزيع شد. اين مجموعه، پس از چاپ نخست، يك بار ديگر از سوي دايره انتشارات دارالتبليغ اسلامي قم ـ‌كه مسئوليت و مديريت آن، در آن دوران به عهدة اين‌جانب بود‌ـ تجديد چاپ شد و باز به طور رايگان، در سطح وسيعي از كشور توزيع گرديد. مجموعه رسائل چهارگانه فوق، علاوه بر استفاده در مدرسه علوي، گويا در مدارس جامعه تعليمات اسلامي هم مورد استفاده بوده است. به نوشته محقق و مورخ معاصر جناب رسول جعفريان، كتاب ديني كلاس پنجم و ششم مدارس وابسته به جامعه تعليمات اسلامي توسط علامه طباطبائي تأليف و نشر تابان آن را منتشر كرده بود... آنچه ما اینک در ضمن مجموعه آثار علامه طباطبایی به علاقه‌مندان آثار استاد تقدیم می‌داریم، دارای اضافات و اصلاحاتی است که برای آخرین بار زیر نظر خود استاد انجام گرفت.»
این کتاب شامل سه بخش اصلی است: الف‌‌ـ آگاهی به دین ب‌ـ عقاید: ۱ـ احکام ۲ـ عدل، ۳ـ نبوت، ۴ـ معاد ۵ـ امامت پ‌ـ اخلاق و احکام. در بخش آگاهی به دین، تعریف دین، فواید دین، نقش دین، دین از نظر قرآن، اهمیت اسلام، خدمات اسلام، نماز، روزه، حج، آزادی در اسلام، حقوق زن و مرد، روش اسلام مورد بحث قرار گرفته است. در بخش «عقاید» به موضوعاتی از قبیل توحید، خداشناسی، مسئلة غیب، هدف آفرینش، عدل و نبوت، سیری کوتاه در جنگ‌های پیامبر، قرآن سند نبوت، درس‌هایی از امامت، ولایت و زعامت، اهل بیت پیامبر، درس‌هایی از معاد و رستاخیز و سیری کوتاه در زندگی امامان، پرداخته شده و در بخش «اخلاق و احکام» علامه عناوینی مانند درس‌هایی از اخلاق، درس‌هایی از احکام، وضو، غسل، تیمم، نماز، مقدمات نماز، ارکان نماز، جهاد در اسلام، قضاوت در اسلام، شهادت، اقرار، ازدواج و طلاق، غصب، لقطه، احیای اموات، اطعمه و اشربه، کلیات مسایل ارث، شفعه، زن در جامعه‌های پیش از اسلام را انتخاب کرده است. ذکر این
یکی از ویژگی‌های کتاب «رسائل توحیدی» این است که علامه با تبحر کامل در علوم عقلی و نقلی مطالب مطروحه را ابتدا مستدل و مبرهن ساخته و سپس با آیات و روایات فراوانی به تأیید و اقامة دلیل نقلی برای آن مطالب می‌پردازد.
نکته ضروری است که این کتاب به زبان‌های آذری، ایتالیایی، انگلیسی و روسی ترجمه شده است.

۱۳. روابط اجتماعی در اسلام به ضمیمة چند رساله دیگر
این کتاب ترجمه‌ای است از محمدجواد حجتی کرمانی و با استناد به دیدگاه‌های دینی، به تبیین موضوعات اجتماعی و راهکارهای حفاظت از بنیان‌های جامعه اسلامی پرداخته است. کتاب روابط اجتماعی در اسلام در هجده فصل تنظیم شده است. فصل اول کتاب با عنوان «روابط اجتماعی در اسلام» به موضوعاتی چون انسان و جامعه‌گرایی، انسان و رشدگرایی او و توجه خاص اسلام به جامعه اختصاص دارد. «جبر و تفویض از نظر قرآن، روایات و فلسفه» فصل دوم کتاب را تشکیل می‌دهد که در آن مباحث جبر و تفویض از نظر قرآن، روایات و فلسفه بررسی شده‌اند. از عناوین فصول بعدی این نوشتار می‌توان به معجزه، تقلید و پیروی از خرافات، محکم و متشابه و مبحث تاویل در قرآن اشاره کرد. دین فطری و اجتماعی، جامعه بالاتر از فرد، زیربنا و مصالح ساختمانی جامعة اسلامی، استقلال جامعه و حفاظت از بنیان جامعه، از دیگر موضوعات مورد بحث در این اثر به شمار می‌روند.
استاد خسروشاهی در مقدمة این کتاب نوشته: «گفتنی است که بحث جبر و تفویض، به شهادت پاورقی خود علامه طباطبایی، مورد مطالعه و مداقه ایشان قرار گرفته و اکنون برای نخستین بار چاپ می‌شود که در واقع گامی مثبت در راستای نشر فرهنگ و معارف قرآنی است.»

۱۴. اصول فلسفة رئالیسم
اين اثر حاصل بحث‌هاي فلسفي علامه طباطبائي است كه مجموع آن به ۱۴ مقاله رسيده. این مجموعه نخست بين فضلا و استادان دست‌به‌دست مي‌گشت و سپس همگي مباحث آن توسط استاد شهيد مرتضي مطهري با شرح و توضيح لازم و با عنوان «اصول فلسفه و روش رئاليسم» منتشر شد.
نخستين مقالة كتاب، به موضوع «فلسفه چيست و چه مفهومي دارد؟» می‌پردازد و مباحثي را دربارة آن مطرح مي‌كند و در مقالة دوم، ضمن بيان فرق ميان «فلسفه» و «سفسطه»، دلايل عمدة ايده‌آليست‌ها نقد و بررسي مي‌شود. مقالة سوم به ارزيابي مسئلة «علم» و تقسيم‌بندي آن به علم حصولي و حضوري مي‌پردازد و مقالة چهارم، بحث «علم و معلوم» و ارزش معلومات را مطرح مي‌كند. در اين مقاله اصالت بينش فلسفة رئاليستي با دلايل منطقي به اثبات مي‌رسد. مقالة پنجم اين كتاب، «پيدايش كثرت در ادراكات» نتايج پربار و ارزنده‌اي را در زمينة بحث‌هاي فلسفي و روان‌شناسي دربارة «حس و عقل» بيان مي‌كند. مقالة ششم با عنوان «ادراكات اعتباري»، بحث فلسفي تازه‌ای را مطرح و چگونگي تفكيك ادراكات اعتباري و حقيقي را از يكديگر، روشن مي‌كند.
در مقالة هفتم، «وجود» مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد. مسئلة «وجود» به علت پيوند عميقي كه با ساير مباحث فلسفي دارد، از اساسي‌ترين مسائل فلسفه به حساب مي‌آيد. دو مسئلة مهم «موجود معدوم نمي‌شود» و «عدم نسبي است»، براي نخستين بار در اين مقاله مورد پژوهش قرار گرفته است. در مقالة هشتم كه مسائل «ضرورت و امكان» را تجزيه و تحليل مي‌كند، بيشتر مسئلة وجوب و قطعيتي كه در جهان حكم‌فرماست، مورد توجه قرار مي‌گیرد. در آخر همين مقاله، «جبر و اختيار» و «استعداد تكليف و مسئوليت انسان در قبال نظام حتمي جهان هستي» تحقيق و بررسي مي‌شود.
در مقالة نهم، قديمي‌ترين مسئلة فلسفه با عنوان «قانون عليت» مورد موشكافي قرار مي‌گيرد و در ادامه، «علت غائي» و دلیل اين كه شانس، بخت و اتفاق هيچ‌گونه مفهومي نمي‌تواند داشته باشد، روشن مي‌شود. در مقاله دهم، مسئلة «قوه و فعل»، با بينش ويژه‌اي ارزيابي مي‌شود. مؤلف در مقالة يازدهم، موضوع «حدوث و قِدم» را پيش كشيده است و دو نكته اساسي «جهان طبيعت حادث علّي است» و «جهان طبيعت حادث زماني است» را به اثبات مي‌رساند كه از نظر فلسفي اهميت بسياري دارد. در مقاله دوازدهم، موضوع «وحدت و كثرت» و پيوند آن با فلسفه و انقسامات و احكام وحدت و كثرت و مسئلة «تقابل» كه چهار قسم است، بررسي مي‌شود. در مقالة سيزدهم «ماهيت، جوهر، عرض» مطرح شده و دربارة نظريات و آزمايش‌هاي علمي جديد بحث شده است. مقالة چهاردهم ، آخرين بخش از كتاب است كه دربارة «خداي جهان و جهان» بحث مي‌كند. در همين مقاله، بحث كوتاهي دربارة «قضا و قدر» و اشاره‌اي نيز به «پايان جهان» مي‌شود و بدين ترتيب مباحث كتاب پايان مي‌پذيرد.
 
کد مطلب: 4399
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : شنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۳
ساعت انتشار : ۱۲:۰۴
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر