داخلی صفحه علم آرشيو گزارش
 
جدال فیلسوفان و مهندسان برای تغییر جهان
پنجم اسفندماه هر سال روز مهندس است؛ روزی که بنابر بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی به نام روز مهندس انتخاب شده است. اینکه چه ارتباطی میان نام خواجه و روز مهندس است، بر ما پوشیده است. شاید شیخ بهایی سزاوارتر از خواجه برای نام‌گذاری روز مهندس بود. آنچه می‌خوانید، گزارشی است از نظرات برخی صاحب نظران مانند دکتر رضا داوری اردکانی، دکتر علی پایا، دکتر ناصر فکوهی و مهندس عباس عبدی دربارۀ مهندسی و جایگاه آن در ایران.
جدال فیلسوفان و مهندسان برای تغییر جهان
داوری اردکانی- ارتباط فلسفه و مهندسی
دکتر داوری اردکانی به مناسبت روز مهندس گفته است: «اگر من در مجلسی بودم که قرار بود روز مهندسی به نام کسی باشد، با نام نصیرالدین طوسی موافقت نمی‌کردم.» چرا که «او اولاً مهندس نیست، بلکه در ابتدا فیلسوف و طبیب و منجم و سیاست‌مدار است.»

وی که ریاست فرهنگستان علوم را بر عهده دارد در پاسخ به این سؤال که "بین فلسفه و مهندسی چه ارتباطی هست؟" گفت: «ظاهراً هیچ.» داوری اردکانی با اشاره به فرهنگستان علوم در ادامه به ارتباط میان علوم پرداخت و گفت: «این فرهنگستان ـ آن‌طور که من تصور می‌کنم ـ تنها جایی است که دانشمندان همۀ رشته‌های علمی در کنار هم می‌نشینند و می‌توانند با هم حرف بزنند و بحث کنند. به هر حال هرکسی از موضع خودش حرف می‌زند و هرکسی فحوا و لحن کلام خودش را دارد... این ارتباطی است که برای علم کشور لازم است.»

همه فیلسوف‌اند
دکتر داوری اردکانی با اشاره به مبنای دکارتی در وحدت علوم گفت: «همه فیلسوف هستند، برای این‌که طلب علم می‌کنند و دوست‌دار دانش‌اند. این پرسش و طلب تمامی ندارد و نمی‌توان گفت که روزی می‌رسد که همه‌ی پرسش‌ها را جواب می‌دهیم و دیگر پرسشی نخواهیم داشت. آدمی ـ و فقط آدمی ـ تا هست، پرسش و طلب دارد و بنابراین فیلسوف است.» از گفتۀ دکتر داوری چنین بر می‌آید که مهندس نیز از آنجا که در طلب علم است فیلسوف است، بنابراین بین فلسفه و مهندسی رابطه‌ای مستقیم برقرار است.

هرکول، قدیس و اکنون مهندس، الگوهای دوره‌های مختلف بشری هستند
دکتر داوری در ادامه گفت: «در هر دورانی از تاریخ، بشر مثالی دارد...، البته امروز بیشتر از واژه‌ی «پارادایم» استفاده می‌کنند. یونانیان نزدیک‌ترین موجود به خدایان را در پهلوانان می‌دیدند و مثال آدمی، هرکول بود. در قرون وسطی و دورۀ اسلامی، قدیسان، مثال بودند... وقتی به دوره‌ی جدید می‌رسیم، تکان شدیدی در عالم انسانی حاصل می‌شود... و تلقی انسان، دگرگونی عجیبی پیدا می کند. در این دوران است که مثال انسان، مهندس است.»

در دوران جدید، زندگی یعنی تغییر جهان
دکتر داوری معتقد است، فلسفه است که شأن انسان را به مهندس رسانده است: «در دوره جدید زندگی‌
رضاداوری: «اگر من در مجلسی بودم که قرار بود روز مهندسی به نام کسی باشد، با نام نصیرالدین طوسی موافقت نمی‌کردم.»
و فکر کردن (مانند تفکر افلاطون) مشق مردن نیست، بلکه زندگی، دگرگون کردن جهان و تغییر آن است. بشر مأموریت دارد که جهان را دگرگون کند و خود اداره و تدبیر کند؛ این کار، کار مهندس است. درست است که مهندس با پشتوانه و پشتیبانی، کار می‌کند ولی وقتی وارد میدان می‌شویم، می‌بینیم که کار را مهندس انجام می‌دهد. کانت و هگل و مارکس از تغییر جهان گفتند. آنها گفتند فلسفه‌ای که جهان را تفسیر می‌کند تمام شده است و "فلسفه و علم" باید جهان را تغییر بدهد. این تغییر به دست مهندسان انجام می‌شود.»

رضا علی‌زاده- مهندسی، حاصل نگاه ریاضیاتی گالیله
دکتر رضا علی‌زاده در مقاله‌ای با عنوان "چه انتظاری از مهندسی داریم؟" با توجه به دو گزارۀ "جهان چگونه است" و "جهان چگونه باید باشد" تفکر مهندسی را از نوع گزارۀ دوم خواند. علی زاده مهندسی را شاخه‌ای از ریاضیات جدید خواند و شعار معروف گالیله را بازگو کرد: ریاضیات زبان طبیعت است. این نوع نگاه به ریاضی که در نیوتون و گالیله دیده می‌شود تفاوت‌های فراوانی با نگاه کشف محور فیثاغوری به جهان و نظم آن دارد.

رضا علی زاده که دکترای فلسفه علم و فناوری دارد، این نوع نگاه به جهان را بیش‌تر متناسب با جهان‌بینی دکارتی دانست که مطابق آن ما را به غایت امور راهی نیست. وی گفت: «هندسۀ تحلیلی و حاصل کار ریاضیات متناسب با دوران جدید قرار است به عصر صنعتی شدن راه پیدا کند... چنین ریاضیاتِ جزیی‌نگرانه‌ و کاربردی در همۀ حوزه‌ها شروع به تحلیل و تفسیر موضوع و ابزار می کند و روش‌هایی برای بهینه‌سازی شیوه‌های تولید و استخراج نتیجه از موضوع برای انسان فراهم سازد.»

محمدرضا بلالی- مهندسی، میوۀ درخت دکارتی (ارتباط نظر و عمل)
دکتر محمدرضا بلالی استادیار دانشگاه، دربارۀ مهندسی در عصر مدرن و پست‌مدرن، به انگارۀ درخت دانش دکارتی در عصر جدید اشاره کرد و گفت: «به نوعی می‌توان ربط این ابعاد و ارتباط نظر و عمل را در حوزه علم ملاحظه و درهم‌تنیدگی آنها را درک کرد. دکارت «درخت معرفت» را چنین به تصویر می‌کشد: «ریشه‌هاى درخت مابعدالطبیعه (متافیزیک) و تنه‌ی آن طبیعیات (فیزیک) است و شاخه‌هایى که از تنه روییده‌اند تمام علوم دیگرند که مى‌توان آن‌ها را به سه دسته‌ی اصلى کاهش داد: پزشکى، مکانیک، و اخلاق.

دکتر بلالی گفت: در این طرح، متافیزیک پایه و بنیان است؛ اما این معرفت دنبال مزایایى عملى است که از علوم پزشکى، مکانیک و اخلاق به دست مى‌آید. همان‌گونه که میوه و ثمره‌ی یک درخت را تنها مى‌توان از سرشاخه‌هاى آن برچید و نه از ریشه و تنه آن؛ لذا مهندسی نیز جزء شاخه‌هایی‌ است که از تنه روییده‌اند.

ناصر فکوهی- مهندس‌پروری، ابزاراندیشی و ابزارگراشدن
رضا علیزاده: با توجه به دو گزارۀ "جهان چگونه است" و "جهان چگونه باید باشد" تفکر مهندسی را از نوع گزارۀ دوم می‌دانم.
اندیشه

دکتر ناصر فکوهی، در بررسی رابطه‌ی زندگی کنونی با نگرش مهندسی‌وار معتقد است: انقلاب صنعتی و انقلاب اطلاعاتی در فاصله‌ای تقریباً صدوپنجاه‌ ساله، زندگی انسان‌ها را به کلی زیرورو کرده‌اند. طبعاً اساس این زیرورو کردن، نوآوری‌های فناورانه بوده است که انسان‌ها اغلب توانایی کنترل آن‌ها و از آن بدتر توانایی درک تحول آن‌ها را ندارند. ما در حقیقت نمی‌توانیم فناوری و منطق آن را بفهمیم، ولو آن‌که خودمان آن را ابداع کرده باشیم.

این جامعه‌شناس با بیان این مطلب که اگر منظور از «مهندس‌پروری»، ابزاراندیشی و ابزارگراشدن اندیشه است در نقد این تفکر ابزاراندیش مهندسانه گفت: دلیل اصلی ناتوانی انسان‌ها در مدیریت کنونی جهان نیز همین ناتوانی است. فناوری، ابزار را جانشین فکر می‌کند، به‌ویژه آن‌که ابزار در انقلاب اطلاعاتی، به صورتی تقریبی بر شیوه‌های اندیشیدن انطباق دارد. ازاین‌رو ابزاری‌شدن زندگی و اندیشه‌ی انسان‌ها، در واقع به معنی کاهش قابلیت اندیشیدن به‌خصوص در درک و مدیریت جهانی است که دیگر نه فکر، بلکه ابزار بر آن حاکمیت دارد.

وی برای پاسخ به این پرسش که «چه بدیل‌هایی می‌توان در زمینه‌ی‌ اندیشه برای برحذر ماندن از این آسیب‌ها و یا مداوای آن‌ها یافت؟» گفت: «استفاده‌ی دوباره و نوآوری جدیدتری در همان ‌نظام‌های نوآورانه، یک چرخه‌ی باطل است که دقیقاً می‌توان نام این چرخۀ باطل را "تفکر ابزاری" و یا"مهندسی‌شدن اندیشه" نهاد.»

دکتر فکوهی این فرایند را بسیار خطرناک خواند و گفت: «درواقع تخریب اندیشه در فرایند ابزاری‌شدن آن است. زیرا جهان، خود به صورتی خواسته یا ناخواسته برای ما، در حال این تخریب هست و بنابراین نیاز به کمک ما برای این کار ندارد.»

مهندسی اندیشه و توهم مدیریت
وی در ادامه این نوع از مهندسی اندیشیدن را بی تأثیر شمرد و گفت این نوع از تفکر «جز آنکه ما را دچار نوعی توهم اشراف داشتن و قابلیت مدیریت بر قضایا کند، تأثیر دیگری بر واقعیت ندارد. مسئله، درک پدیده‌ها و یافتن راه‌حل‌هایی اندیشمندانه است و نه ردیف کردن اعداد و ارقام یا ریاضیه‌کردن‌هایی که در نهایت جز ایجاد انتزاع‌های بی‌معنا و توهم‌زا کاری را به پیش نمی‌برند. به‌عبارت دیگر واقعیت‌های اجتماعی در خود نظام‌های اجتماعی هستند و نه در انتزاع‌های ریاضی بیرون کشیده شده از آن‌ها. از این رو، تفکر ابزاری یکی از خطرناک‌ترین اشکال و رویه‌هایی بوده است که انسان مدرن به آن دست زده و او را تا مرز نابودی خود و دیگر گونه‌ها پیش برده است.»

علی پایا- ماهیت و جایگاه مهندسی در ایران
دکتر علی پایا، مهندسی را دارای سه ویژگی می‌داند: طراحی،
ناصر فکوهی: فناوری، ابزار را جانشین فکر می‌کند.
ساخت و به‌کارگیری "هستومند‌"ها یا مصنوعات برای پاسخ‌گویی به نیاز‌های غیرِمعرفتی افراد و جوامع و یا تسهیل در تکاپو‌های معرفتی (هرچند مهندسی خود معرفت به شمار نمی‌آید و تسهیل‌گری آن نقش ابزاری دارد).

این استاد مدعو مدرسه مطالعات اجتماعی، علوم انسانی و زبان‌ها، دانشگاه وستمینستر معتقد است: «تفکر مهندسی، تفکری ناظر به حل مسائل عملی است. این تفکر، ضرورتاً نظام‌مند و سیستماتیک است. تفکر مهندسی از یک‌سو متکی به اطلاع و دانسته‌های مهندس از پیش‌زمینه‌های علمی ـ نظریِ حوزه‌ای است که در آن تخصص دارد... و از سوی دیگر همواره با مهارت‌ها و شمّ و بصیرت فردی و شخصی مهندس نیز ارتباط دارد. ترکیب این دانش نظری و شمّ عملی است که مهندس را به متخصصی که از قابلیت حل مسائل عملی برخوردار است، بدل می‌کند».

وی که تحصیل‌کردۀ مهندسی برق از دانشگاه شریف است در ادامه به تغییرات ناخواسته اشاره کرد و گفت: «از آن‌جاکه کار مهندسان "تغییر دادن واقعیت" براساس الگو‌های مورد نظر افراد و جوامع است -به اعتبار آنکه واقعیت، آن‌گونه که فیلسوفان عقل‌گرای نقاد گمان‌زنانه مطرح می‌کنند، واجد شمار نامتعینی از جنبه‌های ناشناخته است- تغییر در هر بخش شناخته شده از واقعیت می‌تواند منجر به بروز نتایجی غیرِمنتَظَر منجر شود... این تحولات ناخواسته می‌توانند بعضاً نامطلوب و خطرآفرین باشند و در مواردی نیز نتایجی برکت‌خیز به بار آورند».

جایگاه مهندسی در جوامع مدرن
دکتر پایا دربارۀ "جایگاه مهندسی در جوامع مدرن"، به نقش حکومت‌ها و مشارکت شهروندان در تفکر مهندسی و توسعه اشاره کرد و گفت: «دولت مدرن، تنها با تکیه به مشارکت آزادانه‌ی شهروندان می‌تواند زمینه‌ساز رشد و توسعه شود. برای جلب این مشارکت، حکومت می‌باید "نمایندۀ" شهروندان باشد و حافظ حقوق آنان. تقسیم کار میان حاکمان و حکومت‌شوندگان، بر مبنای احترام به قانون، امکان فعالیت بهینه‌ی افراد و ظهور استعداد‌ها و آزاد شدن انرژی‌های نهفته را فراهم می‌آورد. حکومتی که تنها از یک گروه خاص نمایندگی کند و حافظ منافع بخش‌های معینی از جامعه باشد، نمی‌تواند زمینه‌ساز رشد و توسعه‌ی بهینه شود. در ظرف و زمینه‌ی ایران معاصر، مقایسه‌ی دوره‌ی هشت‌ساله‌ی ریاست جمهوری آقای خاتمی با دوره‌ی هشت‌ساله ریاست جمهوری آقای احمدی‌نژاد بسیار نکته‌آموز است.
علی پایا: تکنولوژی‌ها به ظرف و زمینه‌ها حساس‌اند و در پاسخ به نیاز‌های بومی «تنظیم» می‌شوند
در حالی‌که دوره‌ی نخست، دوره انفجار استعداد‌ها و خلاقیت‌ها بود و شرایط در داخل کشور و نیز از حیث موقعیت بین‌المللی (علی‌رغم همه‌ی مانع‌تراشی‌ها) در مسیر اصلاح و بهبود قرار داشت، در دوره‌ی دوم اعمال سیاست‌هایی که منجر به ازدیاد شقاق و خصومت در داخل و انزوا در خارج شد، نه‌تنها منجر به نابود شدن حرث و نسل گردید و توسعۀ کشور را با مشکل روبه‌رو ساخت که از آن بالاتر بنیان‌های امنیت ملی را نیز متزلزل ساخت».

دکتر پایا در ادامه گفت: تکنولوژی‌ها به ظرف و زمینه‌ها حساس‌اند و در پاسخ به نیاز‌های بومی «تنظیم» می‌شوند؛ اما این‌که آیا این سنت در تراز بهینه‌ای رشد کرده است و ظرفیت‌های بالقوۀ آن به‌خوبی بالفعل شده‌اند، می‌توان گفت که چنین نیست.

بومی شدن تکنولوژی و تفکر مهندسی
وی دربارۀ بومی شدن تکنولوژی و تفکر مهندسی با اشاره به تحقیقاتی که به بررسی اوضاع شوروی سابق و بیان علل فروپاشی آن اختصاص دارد، گفت «علی‌رغم آن‌که در آن کشور (شوروی) بنیه و سنت مهندسی و علمی خوبی برقرار بود، اما «دست‌اندرکاران» ترجیح می‌دادند برای پر کردن جیب خود، با استفاده از امکانات ارزی که در اختیار داشتند، اقدام به وارد کردن کالا و تکنولوژی بکنند و در نتیجه اعتنایی به حمایت از تکاپو‌های پژوهشی بومی نداشتند و یا اگر توجهی نشان می‌دادند، این توجه صرفاً نمایشی بود و از آن‌جا که یک نظام حساب‌رسی و ارزیابی نقادانه نیز در کشور وجود نداشت، تبعات خطرناک این رویه‌ها تا زمانی‌که دیگر بسیار دیر شده بود، از دید‌ها پنهان ماند. در کشور ما، افراد و گروههایی، عیناً همین رویه‌ها را با بهره‌گیری از پول نفت دنبال می‌کردند و احیانا اکنون نیز به همان رویه ادامه می دهند و چون فرهنگ نقادی و حسابرسی نهادینه نشده است، نقایص پوشیده می‌ماند و چرخۀ معیوب عقب‌ماندگی صرفاً به برکت تزریق پول نفت، بزک می‌شود تا زشتی آن آشکار نشود.»

عباس عبدی- نگاه مکانیکی به جامعه
عباس عبدی در گفتگو با اعتماد منظور از تفكر مهندسي را، نگاه مكانيكي به جامعه دانست و گفت: بايد گفت تا پيش از دوم خرداد نگاه غالب در مديريت و اداره كشور بر محور اين نگاه بود. شاه مهندس كل بود. می‌خواست با اراده خود مردم را به سوي تمدن بزرگ موهوم و خيالي خود هدايت كند. يك ماكت (فارغ از درست يا غلط بودن) از جامعه ايده آل و مورد انتظارش از ايران در ذهن خود ترسيم كرده بود... اين نگاه جامعه را مثل يك كارخانه می‌بیند كه نيازمند به يك سرمهندس و تعدادي تكنسين و كارگر دارد و مديريت آن سلسله مراتبي و از بالا به پايين است و الگوي ايده آل كارگر آن نیز، چارلي چاپلين در
عباس عبدی: برخی حوزه سياست را مثل حوزه تخصصي و فن سالارانه مي بيند كه افراد بر حسب موقعيت حرفه اي خود بايد در آن نقش بازي كنند. در حالي كه سياست عرصه مشاركت است
فيلم دوران جدید است.»

نگاه مومی
مهندس عباس عبدی در ادامه گفت: اين نگاه نه فقط در كساني كه مهندسي خوانده‌اند، بلكه در كساني كه آموزه‌های حوزوي دارند، ممكن است بيشتر باشد. البته شايد اين ذهنيت و نگاه مهندسي در ميان غيرمهندسان شكل ساده‌شده‌تری داشته باشد؛ شكلي كه تا حدي ساده‌لوحانه می‌نماید؛ زيرا نگاه مهندسي در شكل پیشرفته‌اش سيستمي است، درحالی‌که اين نگاهِ ساده‌لوحانه، حتي قادر به نگرش سيستمي هم نيست و بهتر است نامش را «نگاه مومي» گذاشت؛ يعني انسان و جامعه را موم فرض می‌کند و دستان خود را قدرتمند و شکل‌دهنده به اين موم تصور می‌کند.

مهندسان و سياست
وی در پاسخ به اين پرسش كه آيا اين نگاه محصول وجود مهندسان در سياست است؟ گفت: «پاسخ اين پرسش نيازمند مطالعه و بررسي بيشتري است ولي به صورت مقدماتي بايد بگويم كه به نظر من مهندسان اين نگاه را تقويت كردند، نه ايجاد. نگاه مذكور لزوما ناشي از وجود مهندسان در سياست نيست، بلكه كافي است چنين نگاهي در جامعه مطلوب و موردپسند واقع شود تا صاحبان آن هم چه در ميان مهندس و غير آن پيدا شوند. در اين صورت اين نگاه غالب خواهد شد. اتفاقا حضور مهندسان در سياست بيش از اينكه تابع اين موضوع باشد، ناشي از الزامات سياست مدرن بود ولي نتيجه آن معكوس شد.»

همۀ مهندس‌ها مهندس نیستند
وی افزود: نكته مهم تر اينكه با اضافه كردن پيشوند مهندسي به افراد نمی‌توان گفت كه ذهنيت آنان لزوماً مهندسي است، همان طور كه می‌دانید امروز نيز اين كلمه به كلماتي مثل اقتصاد، فرهنگ، اخلاق و... از سوي مهندسان اضافه شده است ولي مجريان اين نوع مهندسی‌ها نيز مهندس نيستند. براي نمونه آقاي حجاريان كه مهندس است، فاقد نگرش مهندسي به اين مفهوم است، در مقابل برخي روحانيون و حتي فارغ‌التحصیلان علوم اجتماعي كه هيچ آشنايي با دانش مهندسي ندارند، در عرصه سياست و جامعه داراي ذهنيت مهندسي گونه‌تری نسبت به مهندسان هستند، هرچند از نوع ساده‌انگارانه نگاه مهندسي.

نگاه مهندسی زده به مهندسان عرصۀ سیاسی- اجتماعی
عباس عبدی در جواب به این پرسش که "حضور بيش از حد مهندسان در عرصه‌های سياسي و اجتماعي كه تخصص اوليه ايشان نيست را آيا مثبت ارزيابي می‌کنید يا خير؟" گفت: «اين پرسش از يك نگاه مهندسي سياسي تراوش كرده است! گويي كه بايد سياست را مهندسي كرد و گفت چه كساني وارد شوند و چه كساني وارد نشوند و براي هركدام سهميه تعيين كرد! اين نگاه كه مي خواهد عليه نگرش مهندسي در جامعه اقدام كند، بيش از هر نگاه ديگري مهندسي زده است. اين نگاه حوزه سياست را مثل حوزه تخصصي و فن سالارانه مي بيند كه افراد بر حسب موقعيت حرفه اي خود بايد در آن نقش بازي كنند. در حالي كه سياست عرصه مشاركت است و حضور در آن تابع هيچ نوع سلسله مراتب تخصصي از پيش تعيين شده نيست، هر چند در نظام دموكراتيك و آزاد احتمال اينكه افراد بر حسب تخصص و آگاهي در مراتب بالاي سياست قرار گيرند بيشتر است.»

*جز مصاحبۀ عباس عبدی، بقیۀ مطالب به نقل از مجلۀ سوره آمده است.
 
کد مطلب: 4726
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۶ اسفند ۱۳۹۳
ساعت انتشار : ۲۱:۴۸
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر