داخلی صفحه نقد و گزارش آرشيو گزارش
 
مروری بر نشریات کلامی(1)
رؤياانگاری وحی؛ نقدی بر آرای دكتر سروش
در نوشته پیش رو چهاردهمین شماره دو فصلنامه علمی-پژوهشی معرفت کلامی را از نظر می گذرانیم. مقالات این شماره عبارتند از: الهي بودن زبان قرآن و مسئله فهم؛ نقدي بر ديدگاه مجتهد شبستري، روياانگاري وحي؛ نقدي بر آراي دكتر سروش، خاستگاه، منشا پيدايش و مرحله آغازين دين بشر؛ بررسي و نقد ديدگاه دكتر شريعتي، تبيين و بررسي حقيقت ايمان، ويژگي ها و پيامدهاي آن در تفسير الميزان، حقيقت توحيد عبادي در انديشه تفسيري علامه طباطبائي و آلوسي بغدادي «با رويكرد نقد انديشه هاي وهابيت»، وحدت يا تعدد كتاب پيشين الهي در قرآن، بررسي تطبيقي عبادت در مقابر از منظر ابن تيميه و مذاهب اربعه فقهي اهل سنت.
نخستین مقاله «الهی بودن زبان قرآن و مسئله فهم؛ نقدی بر دیدگاه مجتهد شبستری» نوشته احمدحسین شریفی است. به باور نگارندهُ «قرآن كلام خداست یا كلام بشر؟» این پرسشی است كه از عصر نزول قرآن مطرح بوده است. منكران نبوت هر كدام به گونه‌ای خدایی بودن زبان قرآن را انكار كرده‌اند. در دوران معاصر نیز مستشرقان و عده‌ای از مدعیان روشن فكری در جهان اسلام این پرسش را به طور جدی كانون بحث و بررسی قرار داده‌اند. جناب محمد مجتهد شبستری به پیروی از برخی هرمنوتیست‌های فلسفی، شرط مفهوم شدن یك كلام را بشری بودن آن می‌داند و بر این اساس مدعی است اگر قرآن كلام خدا باشد، قابل فهم و تفسیر نخواهد بود. در این نوشتار این مدعا و ادله آن به روش تحلیلی و فلسفی و با استفاده از شیوه نقد مبنایی و درونی مورد ارزیابی و سنجش قرار گرفت و معلوم شد كه هیچ ملازمه‌ای میان فهم قرآن و بشری دانستن آن نیست و همه ادله اقامه شده برای این مدعا دچار انواعی از مغالطات منطقی‌اند.
دومین مقاله «رؤیاانگاری وحی؛ نقدی بر آرای دكتر سروش» اثر ابوالفضل ساجدی و حامد ساجدی است. یكی از فرضیاتی كه به تازگی برخی نویسندگان مطرح كرده‌اند، رؤیاانگاری وحی قرآنی و جایگزین كردن «تفسیر قرآن» با «تعبیر قرآن» است. در این فرضیه وحی مصداقی از رؤیا شمرده می‌شود و درنتیجه فهم محتوای آن تنها با خواب‌گزاری میسر است. به ادعای دكتر عبدالكریم سروش این فرضیه از شواهد درون متنی و تاریخی كافی برخوردار است. مقاله پیش رو به بررسی و نقد ادله و شواهد این فرضیه می‌پردازد و با نگاهی پدیدارشناختی، مراجعه به خود وحی و حالات و سخنان دریافت كننده وحی و نزدیك ترین افراد به وی را معیاری برای قضاوت در این باره قرار می‌دهد. این نوشتار، ادله وی برای نفی ارتباط كلامی بین خالق و مخلوق در وحی را كانون مناقشه قرار می‌دهد و در ادامه شواهد تحقق وحی در حالت بیداری را ارائه می‌كند. در خاتمه بحث اثبات می‌شود كه وحی حتی اگر در رؤیا هم باشد، نیاز به تعبیر و خواب‌گزاری ندارد. در این نوشتار روش مطالعه، كتابخانه‌ای و روش تحقیق، تحلیلی نقدی است.
سومین مقاله «خاستگاه، منشأ پیدایش و مرحله آغازین دین بشر؛ بررسی و نقد دیدگاه دكتر شریعتی» نوشته محمد فولادی است. این مقاله با رویكرد تحلیلی و اسنادی، با هدف بازكاوی اندیشه متفكران اجتماعی و عالمان ادیان، به بررسی خاستگاه و منشأ پیدایش ادیان و مرحله آغازین دین بشری می‌پردازد و با واكاوی و بررسی دیدگاه دكتر شریعتی در این عرصه، به استخراج نظریه دینی وی و میزان همسویی آن با دیدگاه رایج دینی برگرفته از معارف ناب قرآن و اهل بیت (ع) می‌پردازد. درباره نظریات پیدایش ادیان، نظریات ترس، جهل، اقتصاد، انمیسم، روح‌گرایی، طبیعت‌پرستی و فطرت مطرح، و نكاتی درخور تأمل در هر نظریه وارد شده است. شریعتی در این زمینه، همه نظریات را طرح می‌كند و جامعه بشری را همزاد «پرستش» می‌داند و نظریه خاصی را ترجیح نمی‌دهد، اما وی مرحله آغازین دین بشری را «شرك» تلقی می‌كند كه پیامبران برای بیدار كردن فطرت خداداد بشر و دعوت به توحید فرستاده می‌شوند. این تلقی، با نظریه رایج دینی برگرفته از معارف قرآنی ناهمسوست.
چهارمین مقاله «تبیین و بررسی حقیقت ایمان، ویژگی‌ها و پیامدهای آن در تفسیر المیزان» اثر نعمت‌الله بدخشان است. وی معتقد است که بحث حقیقت ایمان و ویژگی‌ها و پیامدهای آن از محوری‌ترین مباحث دین‌شناسی است كه تبیین و بررسی دقیق آن افزون بر اینكه می‌تواند در تصحیح دیدگاه‌های نظری و باورهای انسان تأثیر بسزایی داشته باشد، از جنبه عملی هم نقشی اساسی در اصلاح رفتارها و اعمال آدمی دارد. نوشتار حاضر می‌كوشد تا با استناد به آثار علامه طباطبایی، به ویژه تفسیر المیزان، دیدگاه ایشان را درباره این موضوع بررسی كند. در این بررسی ابتدا تعاریفی كه ایشان از حقیقت ایمان ارائه كرده است، مختصراً تبیین می‌شوند و سپس عناصر مندرج در این تعاریف، تحت عناوینی كانون بررسی می‌شوند تا از این راه عناصر مندرج در ماهیت و ساختار ذاتی ایمان از منظر ایشان روشن شوند. پس از آن، برخی از ویژگی‌های ایمان مانند اختیاری بودن ایمان، مراتب و درجات ایمان، و افزایش و كاهش‌پذیری آن بررسی می‌شوند و سپس برخی از پیامدهای مهم ایمان، مانند ارتباط ایمان با عمل، ارتباط ایمان با اسلام و ارتباط آن با اخلاق از نظر ایشان كانون تبیین و بررسی قرار خواهند گرفت.
پنجمین مقاله «حقیقت توحید عبادی در اندیشه تفسیری علامه طباطبائی و آلوسی بغدادی «با رویكرد نقد اندیشه های وهابیت»» نوشته محمد پورعباس، محمدحسین خوانین زاده و مریم حسن پور است. نگارندگان معتقدند که توحید عبادی به عنوان یكی از جلوه‌های مهم توحید، همواره مورد وفاق شخصیت‌های دینی در همه فرقه‌های اسلامی بوده است. با وجود این، درباره اینكه حقیقت توحید عبادی چیست و به چه عملی شرك در عبادت اطلاق می شود، فهم مشترك و وحدت نظری در میان آنان مشاهده نمی‌شود. از آنجا كه منشأ این اختلاف‌نظرها تا حد بسیاری به سبب دریافت‌های متفاوت از مفهوم عبادت است، این پژوهش می‌كوشد در پرتو اندیشه‌های تفسیری دو مفسر بزرگ شیعه و اهل سنت، یعنی علامه طباطبایی و آلوسی بغدادی، نخست با تحلیل مفهومی واژه عبادت در كاربرد قرآنی آن به تبیین حقیقت عبادت بپردازد و در وهله بعد و با اثبات نقصان و عدم توانایی هر كدام از آن معانی، نشان دهد كه عبادت حقیقتی تركیبی است؛ یعنی علاوه بر عملی گویای خضوع و تذلل باطنی، مؤلفه‌های دیگری همچون اعتقاد به الوهیت و ربوبیت معبود و نیز استقلال در این الوهیت و ربوبیت در عبادی شدن یك عمل مؤثرند.
ششمین مقاله «وحدت یا تعدد كتاب پیشین الهی در قرآن» از رضا برنجكار و ناصرالدین اوجاقی هست. به باور نگارندگان، كتاب پیشین در متون دینی اشاره به حقیقتی دارد كه همه حوادث جهان قبل از وقوع در آن ثبت شده‌اند. در برخی كتب اعتقادی از دو كتاب پیشین یاد می شود: 1. كتابی كه مصون از تغییر و تبدیل است و به نام‌های كتاب مبین، لوح محفوظ و ام الكتاب خوانده می‌شود؛ 2. كتابی كه محل تغییر و تحول است و به نام لوح یا كتاب محو و اثبات معروف است. معتقدان به دو گونه بودن كتاب پیشین به لحاظ قرآنی به آیه 39 سوره رعد استناد می‌كنند. در این مقاله با روشی توصیفی ـ تحلیلی ناظر به آیات قرآن نشان داده شده است كه اولاً دلالت آیه مزبور بر وجود دو كتاب پیشین قطعی نیست و روایات نیز در این مورد مختلفند؛ ثانیاً لوح محفوظی كه در قرآن آمده نیز نمی‌تواند مستند دو گونه بودن كتاب پیشین قرار بگیرد؛ زیرا این لوح در قرآن به منزله كتاب پیشین مطرح نشده است.
هفتمین مقاله «بررسی تطبیقی عبادت در مقابر از منظر ابن تیمیه و مذاهب اربعه فقهی اهل سنت» نوشته حمزه علی بهرامی و محمدعلی رستمیان است. آنها معتقدند که عبادت در كنار قبور یكی از مسائل مهم توحید عبادی است كه ابن تیمیه چنین كاری را حرام می داند. مقاله حاضر با روش تطبیقی به بررسی اصالت فتوای ابن تیمیه پرداخته است. در این زمینه به تبیین معنای عبادت و دیدگاه ابن تیمیه و ادله او در مقایسه با مذاهب اربعه پرداخته شد. در این بررسی مشخص شد كه اصولاً عبادت در جایی محقق می‌شود كه مسئله الوهیت مطرح باشد و كسانی كه در كنار قبور عبادت می‌كنند، چنین شأنی برای صاحب قبر قائل نیستند. این مقاله نشان می‌دهد كه اولاً مبنای این دیدگاه ابن تیمیه برداشت نادرست از آیات، و استناد به احادیث ضعیف است؛ ثانیاً فتاوای او در مقابل جمهور مسلمانان قرار دارد؛ چراكه عموم فقهای اهل سنت قایل به جواز و صحت نماز و عبادت در مقابرند، مگر اینكه مانع خارجی مانند نجاست در كار باشد.
 
کد مطلب: 5529
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : شنبه ۲۸ شهريور ۱۳۹۴
ساعت انتشار : ۰۸:۳۴
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر