داخلی صفحه اندیشه آرشيو گزارش
 
مروری بر نشریات فلسفی (9)
نقد و بررسی نظريه عقلانيت فولی
در نوشته پیش رو نود و چهارمین شماره دو فصلنامه علمی-پژوهشی فلسفه و کلام را از نظر می گذرانیم. مقالات این شماره عبارتند از: تبيين و نقد راه حل ناسازگاري ظاهري در روش حكمت اشراق، معرفي نظريه عقلانيت فولي و نقدهاي اساسي آن، باز خواني عبارت «اقرب الناس اليه علي بن ابي طالب...» در باب ششم فتوحات، نقش امام عليه السلام در تشريع، دريافت و تفسير دين، تاثير مباني فلسفي ملاصدرا در برداشت هاي حديثي او در حوزه مباحث نفس و معاد، نظريه نهايي ملاصدرا در باب ادراك كليات (عقل فعال، عقول عرضيه يا خدا؟).
نخستین مقاله «تبيين و نقد راه حل ناسازگاري ظاهري در روش حكمت اشراق» نوشتۀ سيدرضا (زهير) حسيني لواساني هست. نگارنده بر آن است که شيخ اشراق با ناقص دانستن روش مشائين در دستيابي به حقيقت، روش كشف و شهود را برمي گزيند؛ اما فكر و برهان چه جايگاهي در روش وي دارد؟ از برخي عبارات او برداشت مي شود كه فكر و برهان جايي در روش او ندارند و از برخي عبارات ديگر وي نتيجه عكس گرفته مي شود. يكي از راه حل هاي اين ناسازگاري ظاهري، تفكيك قائل شدن بين روش شخصي رسيدن به حقيقت و روش انتقال مفاهيم به غير است. طبق اين ديدگاه، روش رسيدن خودِ حكيم به حقيقت، كشف و شهود است و استفاده از فكر و برهان، تنها براي تعليم ديگران است، نه براي اطمينان شخصي؛ اما با ذكر سه دليل محدود كردن جايگاه فكر به جايگاه انتقال مفاهيم به غير رد مي شود. در نتيجه حكيم اشراقي در جايگاه رسيدن شخصي به حقيقت هم مي تواند از روش شهودي استفاده نمايد و هم از روش استدلالي و در جايگاه انتقال حقايق به غير از روش استدلالي بايد استفاده نمايد. (ص 9)
دومین مقاله «معرفي نظريه عقلانيت فولي و نقدهاي اساسي آن»  اثر نفيسه ساطع و اعظم السادات حسيني حسين آباد است.  به باور نگارندگان فلسفه معاصر آكنده از نظريات گوناگون درباره عقلانيت است، اما مفهوم كلي عقلانيت مبهم است. ريچارد فولي با واكاوي مكاتب مطرح معرفت شناسي و فلسفه علم، هدف و منظر را عناصر ثابت در همه نظريات عقلانيت مي يابد. هدف، امر مورد نياز يا مطلوب فرد است و مي تواند عملي يا نظري باشد. منظر مجموعه اي از عقايد است و انواع آن در ارتباط با شخص يا اشخاص داراي اين عقايد، تعيين مي شود. فولي با فرضِ هدف ـ محوري مفهوم عقلانيت و نفي منظر ممتاز، به طراحي نظريه ي عقلانيت مي پردازد و نتيجه مي گيرد كه بسته به اهداف و علايق، ارزيابي عقلاني از منظرهاي متنوعي ممكن است. بنابراين، دعاوي عقلانيت در واقع داراي موضوعاتي متفاوت بوده، رقيب به حساب نمي آيند. او تدارك طرح جامع عقلانيت را با رعايت دو شرط مناسب مي داند؛ لحاظ همه اهداف و ممتاز ندانستن منظر اتخاذي. نقدهاي اساسي وارد به فولي عبارتند از: نسبي گرايي، غيرتدافعي بودن، نگاه ابزاري به عقلانيت و آسان گيري. (29)
سومین مقاله «باز خواني عبارت «اقرب الناس اليه علي بن ابي طالب...» در باب ششم فتوحات» نوشتۀ سيد حسين سيد موسوي است. اين مقاله می کوشد ضمن طرح عبارت «اقرب الناس اليه علي بي ابي طالب...» اختلاف مهم در ادامه عبارت را مطرح کند و ديدگاه هر يك از موافقان و مخالفان را بررسد، سپس به نتيجه گيري از اين نزاع پرداخته و اين طرح را توضيح دهد كه: عبارت هاي مختلفی از سوي ابن عربي نقل شده است، که چه بسا اين اختلاف به خاطر به سرقت رفتن اولين نسخه فتوحات توسط راهزنان و يا استنساخ ناسخان و نوشته شدن دوباره آن توسط ابن عربي در آسياي صغير باشد. نتيجه عبارت ها يكي است، چرا كه در تمامي نقل ها بخش اول آنكه «اقرب الناس اليه علي بي ابي طالب» است، مورد اتفاق است. چه عبارت به صورت امام العالم و سر الانبياء باشد و چه عبارت به صورت اسرار الانبياء اجمعين و يا امام العالم و سر الانبياء اجمعين، در اصل استفاده و دلالت عبارت ابن عربي خللي وارد نمي كند، حداكثر ويژگي ای كه لفظ امام العالم دارد، تأكيد بر قرابت و شايستگي هاي ذاتي علي (ع) هست كه نه ابن عربي و نه هيچ يك از انديشمندان منصف اهل سنت آن را انكار نمي كنند. (ص49)
چهارمین مقاله «نقش امام عليه السلام در تشريع، دريافت و تفسير دين» نوشتۀ محمدحسين فارياب است. فاریاب برآن است که  در مكتب تشيع، امامان عليهم السلام ادامه دهنده رسالت پيامبر اكرم (ص) به شمار مي آيند. تعيين نقش ايشان در ادامه دادن رسالت يادشده از مسائلي است كه همواره مورد پرسش انديشوران بوده است. با توجه به آموزه انكارناپذير خاتميت، اين مساله بايد به گونه اي پاسخ داده شود كه از امامان، پيامبراني ديگر نسازد. اين نوشتار تاملي در اين مساله است. نگارنده با جستجو در آيات و روايات معتبر، بدين نتيجه دست يافته كه امامان عليهم السلام نه شان تشريع دين دارند و نه شان دريافت دين، بلكه ايشان تمام دين را از شخص پيامبر يا امام پيشين دريافت داشته، براي مردم بيان كرده و به تفسير و تاويل مي پردازند. (ص 65)
پنجمین مقاله «تاثير مباني فلسفي ملاصدرا در برداشت هاي حديثي او در حوزه مباحث نفس و معاد» اثر جليل قاسمي، عزيزالله فياض صابري و حسن نقي زاده است. به باور نگارندگان صدرالمتالهين شيرازي با بهره بردن از ميراث سلف خود راه جديدي را فراروي جويندگان حقيقت گشوده است. يكي از ويژگي هاي مكتب فلسفي او استفاده فراوان از آيات و روايات معصومان (ع) در آثار فلسفي خود مي باشد. وي براساس مباني فلسفي كه خود موفق به تاسيس آن ها شده است، تبيين خاصي از منابع نقلي از جمله روايات ارائه داده است. در اين مقاله نخست علت رويكرد ملاصدرا به روايات بررسي شده و سپس با ذكر نمونه هايي به تاثير مباني فلسفي ملاصدرا در برداشت هاي او از احاديث با محوريت مباحث نفس و معاد پرداخته شده است. (91)
ششمین مقاله «نظريه نهايي ملاصدرا در باب ادراك كليات (عقل فعال، عقول عرضيه يا خدا؟)» اثر جهانگير مسعودي و اعظم سادات پيش بين است.  نگارندگان برآنند که ملاصدرا در مباحث خود در باره درك كليات مطالب گوناگون و متفاوتي را مطرح كرده است؛ وي از يك سو چنين مي گويد كه در ادراكات حسي و خيالي، نفس مبدع و آفريننده اين صور است و سپس با حركت جوهري و استكمالي خويش به مراتب بالاي ادراك يعني ادراك عقلي دست يافته و متحد با جوهر مفارق عقلي به نام عقل فعال مي شود و صور كلي را در عقل فعال مشاهده كرده و يا اينكه عقل فعال صور كليات را به او افاضه مي كند. (ديدگاه مشايي) از سوي ديگر گاهي از اتحاد نفس با مثل (ارباب انواع) و عقول عرضيه سخن مي گويد. (ديدگاه اشراقي). در برخي موارد هم با نگاه خاص و ويژه خود به اين نكته اشاره مي كند كه نفس در مراتب عالي سير استكمالي خويش فاني در ذات حق تعالي مي شود و حقايق اشياء را آنچنان كه هستند، در ذات حق مي بيند. در اين نوشتار ضمن بيان ديدگاه نهايي ايشان بر اساس مباني حكمت متعاليه به اين نكته اشاره شده است كه براي جمع ميان اين ديدگاه ها مي توان از دو رويكرد و تفسير فلسفي و عرفاني در قضيه بهره برد. درك كليات با فناء در ذات حق بيشتر با تفسير عرفاني سازگار است و جمع ميان دو ديدگاه مشايي و اشراقي عمدتا با تكيه بر ديدگاه خاص فلسفي ملاصدرا امكان پذير است. (ص 113)
 
 
کد مطلب: 5721
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : سه شنبه ۲۲ دی ۱۳۹۴
ساعت انتشار : ۲۲:۰۰
 
 
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۰نظر