داخلی صفحه آموزگاران حکمت وحیانی آرشيو گزارش
 
آیت‌الله سید جعفر سیدان؛ میراث‌بر شیخ مجتبی قزوینی
آیت‌الله سید جعفر سیدان؛ میراث‌بر شیخ مجتبی قزوینی
آیت الله سید جعفر سیدان از برجسته­‌ترین شاگردان مرحوم آیت‌الله حاج شیخ مجتبی قزوینی است که حدود چهارده سال در درس‌های مختلف ایشان شرکت كرد. اين عالم ربّانی، مفسر عالی‌قدر، متكلم برجسته، نقاد فلسفه و عرفان رايج و مدافع كم‌نظير معارف اهل‌بيت(ع) در اواخر سال 1313ش در مشهد، در خانواده­‌ای مؤمن و متديّن چشم به جهان گشود. پدرش، جناب حاج سید جواد سیدان، از سادات مؤمن و اهل معنا و مادرش از بانوان مؤمنه و مقید به آداب اسلامی بودند.
آيت الله سيدان در اول فروردين 1341 هجری شمسی مطابق با 14 شوال 1381 قمری با يكی از صبيّه‌های خانواده اصيل و محترمِ آقا سيد محمد باقر سيستانی والد مكرّم حضرت آيت الله العظمی حاج سيد علی سيستانی «دام ظلّه» وصلت نمودند.
تحصیلات

آیت‌الله سیدان پس از دوره دبستان، دروس حوزوی را در مشهد آغاز نمود. بخش­هایی از جامع المقدمات و متون ادبیات عرب را نزد آیت‌الله حاج شیخ یعقوب واعظی و استاد شیخ غلامحسین شهری - که در تدریس ادبیات عرب ممتاز بود - آموخت. بقیه متون ادبی را نزد استاد مسلم و نامدار ادبیات عرب در حوزه علمیه مشهد، ادیب نیشابوری فرا گرفت. شرح لمعه، قوانین و معالم را نزد آیت‌الله حاج میرزا احمد مدرس یزدی، فصول را نزد استاد سیدی علوی و رسائل و مکاسب و کفایه را نزد آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی شاگردی کرد. سپس هشت سال با جدیت در درس خارج فقه و اصول آیت‌الله العظمی میلانی حاضر شد تا به درجه اجتهاد نائل آمد.[1] این درس را با آیت‌الله حاج شیخ رضا محامی بادکوبه­‌ای مباحثه کرد و برخی از تقریرات آن را نیز نوشت.
آيت‌الله سيدان علاوه بر تحصیل فقه و اصول، حدود چهارده سال، مبانی فلسفی و عرفانی را همراه با نقد آن نزد علامه محقق حاج شیخ مجتبی قزوینی آموخت. ايشان، متونی چون شرح اشارات، شرح منظومه، مشاعر و بخشی از اسفار را درس گرفت و نقد آن‌ها را از استاد خود شنید. همچنین سالها در درس معارف حاج شیخ مجتبی قزوینی حاضر شد. از آنجا که مرحوم شیخ این دروس را به گونه اجتهادی و با اجازه رد و اشکال به شاگردان خویش می داد، با ژرف نگری و نقادی فراوان همراه بود. آیت الله سید جعفر سیدان با بهره گیری از این فرصت گرانسنگ، در دوران نشاط و شادابی جوانی، متون رایج فلسفه و عرفان را به دور از هرگونه تقلید و سرسپردگی و با گفت و گوهای جمعی با استاد و دیگر شاگردان برجسته ایشان همچون حضرات آیات سید عباس سیدان (اخوی بزرگشان)، سید محمود مجتهدی سیستانی، استاد محمد رضا حکیمی و ... آموخت و به فاصله بنیادین این علوم با معارف وحیانی واقف گردید. آیت الله سیدان را می توان یگانه مروج دیدگاه های انتقادی - اجتهادی مرحوم شیخ مجتبی قزوینی در فلسفه در روزگار معاصر و از استادان مسلّم معارف اهل بیت دانست.
تدریس
آیت‌الله سید جعفر سیدان ضمن تحصيلات، به تدریس متون درسی حوزه از ادبیات عرب تا سطوح عالیه فقه و اصول پرداخت. آیت‌الله حاج شیخ مهدی مروارید، حجت‌الاسلام و المسلمین حاج شیخ علی نوروزی، حجت الاسلام و المسلمین شعبانی و حجت الاسلام و المسلمین محمد حسن ربانی از شاگردان درس رسائل ایشان هستند. تسلّط استاد در این درس تا جایی بود که برخی از مدرسین سطوح مانند شهید هاشمی‌نژاد، برای آگاهی از غوامض و مطالب سنگین و دقیق این کتاب به ایشان مراجعه می نمودند. حجت الاسلام و المسلمین شعبانی در این زمینه می گوید:
در آن دوره حدود 20 الی 30 نفر بودیم که در درس رسائل ایشان حاضر می شدیم. پیش از آن به درس برخی اساتید دیگر رفته بودم ولی آنها را شایسته تدریس این کتاب نیافتم. اما آیت الله سیدان تسلط لازم و کافی برای این کار را دارا بودند.
کتب منطق و کتب کلامی، مانند شرح تجرید، باب حادی عشر، شرح منظومه، شرح اشارات، بدایة و نهایة الحکمة از جمله متون معقولی است که استاد به تدریس آن اشتغال داشته است. گفتنی است تدریس برخی از متون یاد شده چندین دوره تکرار گشته است.
آیت‌الله سیدان علی‌رغم شایستگی­های علمی در عرصه فقه و اجتهاد، همواره خود را متعهد به تبیین و دفاع از آموزه­‌های صحیح اعتقادی می­داند. ایشان از سال‌ها پیش تدریس متون فقهی و اصولی را از اولویت کاری خود خارج و وارد حوزه معارف و مباحث اعتقادی قرآن و حدیث شد و مجاهدانه به تربیت شاگردان، پاسخ به شبهات، تدریس و تألیف و مناظره پرداخت. استاد معظم، سید جعفر سیدان مسئولانه خلأ ارائه مباحث اعتقادی و معارفی اهل‌بیت  را - که به طور جدی توسط اساتید و مدرسان دینی پی‌گیری نمی‌شود - احساس نمود و در پاسخ گویی به شبهات اعتقادی جوانان و روشنگری در عرصه باورهای بنیادی و وحیانی اهتمامی ویژه داد. اکنون بیش از سی سال است که از مجاهدت های علمی استاد سپری می شود و شمار زیادی از طلاب و محققان از محضر درسی وی بهره برده اند. ايشان اهتمام ویژه­ای به کتاب توحید شیخ صدوق دارد و سال‌ها است که آن را به عنوان متن درسی قرار داده است. ژرف نگری و پافشاری استاد در فهم حقایق معارفی این اثر تا جایی است که گاه بحث و تدریس یک سطر از حدیث یا عبارات مولف آن چندین روز به طول می انجامد.
آیت الله سیدان در مباحث مختلف توحیدی و معرفة الله ضمن شرح و تبیین روایات معصومین، طالبان علم را به احادیث این کتاب ارجاع می دهند. از نظر ایشان تعقل و تدبر صحیح در احادیث این کتاب، معرفت حقیقی و عاری از انحراف از خالق جهان را در پی دارد. استاد سیدان ضمن تکریم از مؤلف آن، درباره اهمیت این کتاب می­گوید:
با این که کتاب پر ارزش و گران‌قدری است، لیکن غفلت از این کتاب به‌گونه­‌ای است که حتی برخی نام این کتاب را نشنیده و یک بار نیز آن را مطالعه ننموده­‌اند و در عین حال مبانی فلاسفه و عرفا را نشر می­‌دهند که در برخی از موارد، تضاد و ناسازگاری آشکاری با مباحث معارفی اهل‌بیت دارد. متأسفانه کتابی با این عظمت تنها دو سه شرح با اهمیت دارد.
از این رو آیت‌الله سیدان بر آن است که این کتاب گرانسنگ را به حوزویان معرفی كند و اهمیت محتوای معارفی احادیث آن را به گوش همگان برساند. ايشان ضمن شرح احادیث این کتاب، به طرح اقوال و نقد و بررسی اجتهادی دیدگاه­های کلامی،‌ فلسفی و عرفانی می­پردازد و در پایان نظر صحیح و مختار خود را اثبات می­کند. مباحث مهمی چون جبر و اختیار، قضا و قدر، علم و اراده خدا، فناء فی الله، تجلّی خدا، احادیث طینت، عالم ذرّ، خلقت اشیا، سنخیت، عینیت یا تباین بین خدا و مخلوقات، کیفیت خلقت، اولین مخلوقات، علت خلقت انسان، خلقت نوری اهل‌بیت، رجعت، معاد، کیفیت معاد، بهشت و جهنم و مباحث پیرامون آن، الاهیات در نهج‌البلاغة، معارف توحیدی و اعتقادی صحیفه سجادیه، شرح خطبه غدیر (مباحث خداشناسی در ابتدای خطبه) ، شرح احتجاجات اهل‌بیت در کتاب احتجاج شیخ طبرسی و شرح حدیث مناظره امام رضا با عمران صائبی، سلیمان مروزی و ديگران، شرح احادیث کتاب توحید صدوق، نقد قواعد فلسفی و نقد اصول یازده­گانه حکمت متعالیه در گفتار و نوشتار ایشان بررسی جدی شده و مغایرت مبانی فلسفی و عرفانی با مبانی معارف قرآن و عترت آشکار گردیده است.
برخی از امتیازات دروس اعتقادی و معارفی آیت‌الله سیدان عبارت است از:
1. تسلط و احاطه کاملِ استاد به اقوال متکلّمین، فلاسفه و عرفا، که حاکی از تلاش وصف‌ناپذیر ايشان در فهم صحیح از متون عقلی است.
2. استاد سیدان به توضیح يک متن خاص اکتفا نمی‌كند، بلكه ضمن نقد و بررسی عبارات كتاب‌های کلامی، فلسفی و عرفانی، نظر مختار خود را مطابق ادله عقلی و نقلی بیان می­کند. در حقیقت، به شیوه درس خارج، نظرات موافق و مخالف را بیان و در پایان نتیجه بحث را روشن و مستدل می­نماید.
3. شکیبایی و سعه صدر استاد در طرح دیدگاه­های مخالف و تلاش برای ارائه فهم صحیح از آنها تا جایی است که گاهی مخاطبان ممکن است، تقریر ایشان را تلقی به قبول و غیر قابل خدشه بدانند. بررسی های علمی همراه با یادکرد تفصیلی ادله عقلی و نقلی آراء مورد نقد، به مقتضای و شرایط مطلب، تاکیدی بر این شیوه است. ایشان در بسیاری موارد، عين متون مورد بحث را از روی کتاب می­‌خواند و آنها را نقد و تحلیل می‌كند.
4. ادب و متانت در رويارويی با آرای مخالف یکی از شاخصه­های روشی ایشان در مقام نقد است. ايشان در بسیاری از مباحث با فلاسفه و عرفا مخالف است؛ اما هیچ‌گاه بیانش به توهین و تحقیر آلوده نمی‌شود. «مرحوم ملا صدرا در کتاب اسفار این چنین می‌فرمایند»، «علامه طباطبایی در بدایه و نهایه چنین فرموده­‌اند»، «از مشاهیر و معاریف فلسفه و عرفان در کتاب خود این چنین فرموده است»، از جمله تعابیر همیشگی استاد سیدان برای نقل و نقد دیدگاه­‌ها است.
درس تفسير
آيت‌الله سيد جعفر سيدان طی سال‌ها تلاش و ممارست خستگی‌ناپذير در عرصه معارف و فهم صحيح آيات قرآن، از شایستگان و صاحب نظران حوزه تفسیر قرآن است. وی از منتقدان جدّی روش تفسير قرآن به قرآن است و آن را در تفسير بسياری از آيات ناتوان می‌داند، به همين جهت كتاب الميزان، در ميان ديگر كتب تفسيری، مورد نقد جدی ايشان است. ايشان روش تفسير قرآن به قرآن را به نحو موجبه جزئيه می‌پذيرند و بر اين باورند كه دلالت برخی از آيات قرآن روشن است، اما تفسیر تمام آیات به این روش خطا می دانند.[2] به اعتقاد ایشان رعایت اصول و ضوابط تخاطب در تفسیر قرآن ضروری است. استاد سيدان آگاهی از ادبیات عرب، دانش فصاحت و بلاغت، شأن نزول آيات و سوره‌های قرآن، آیات محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، مجمل و مبیّن، مطلق و مقید و... را در تفسير راه‌گشا می‌دانند و معتقدند تنها راه تفسير آيات متشابه، بیان اهل‌بيت  است. تفسير اين دسته از آيات نبايد با آيات محكم ناسازگار باشد،‌ هرچند از آيات محكم نمی‌توان تفسير آيات متشابه را دريافت. علم باطن قرآن نیز به اهل‌بيت اختصاص دارد و غير معصوم از اين علم بی‌بهره‌ است.
استاد سيدان بر اين اعتقاد است كه برخی مبانی نادرست فكری فلاسفه و عرفا، همچون محی‌الدين عربی، ملاصدرا و برخی مشايخ صوفيه، موجب راه‌يابی خطا به تفسير قرآن و سبب انحراف علمی شديد گشته است. از نظر استاد انس با مبانی فلسفی و عرفانی، آگاهانه يا ناخودآگاه، تأثيری جدی در فهم آيات قرآن دارد. ايشان تفسير كنز الدقائق را جامع‌ترين، دقيق‌ترين و كم‌خطاترين كتاب تفسيری می‌داند؛ اما در مقابل معتقد است تفسير الميزان با وجود نقاط قوت اجمالی، خطاهای فراوان و روش غير صحيح دارد.
مناظرات و گفتگو‌های علمی
در کارنامه علمی آیت الله سید جعفر سیدان مباحثات و مناظرات گوناگونی ثبت شده که نشانگر تعهد و دغدغه های دینی این بزرگوار است. مناظره با آیت الله جوادی آملی در بحث معاد جسمانی که به قلم آیت الله شیخ مهدی مروارید با عنوان «بحثی پیرامون مسئله ای از معاد» به چاپ رسیده از جمله مناظرات مهم استاد است. مناظره با علامه طباطبائی (در دوران جوانی)، دکتر مهدی حائری، دکتر شریعتی و نیز میزگرد «نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه و مکتب تفکیک» با حضور استاد غلامرضا فیاضی و حمید پارسانیا از دیگر تلاشهای علمی آیت الله سیدان است.
آثار و تألیفات
آيت‌الله سيدان در طول سال‌ها فعالیت‌های علمی آثار متعددی تألیف كرده است. برای نمونه می‌توان به تقریرات درس خارج آیت‌الله میلانی، دروس اعتقادی، میزان شناخت، فوائد النبويّة، آیات العقائد، نقدی بر تفسیر المیزان، روش فقهای امامیه یا مکتب تفکیک، سنخیت، عینیت یا تباین، نقد قاعده الواحد، نقد قاعده الشیء ما لم یجب لم یوجد و نقد اصالت الوجود اشاره كرد. تقریرات درس‌های ایشان در مباحث اعتقادی نيز عبارت‌اند از: بحث معاد، اثبات حدوث عالم، اتحاد عاقل و معقول و فناء فی الله. این جزوات را حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ جعفر فاضل به رشته تحریر در آورده است. برخی از آثار یاد شده با انتشار کتاب دو جلدی معارف وحیانی، که مشتمل بر مقالات، درس‌گفتارها، گفت­وگوها و مناظرات آیت الله سیدان است، تجمیع و تدوین شده‌اند.
آیت الله سیدان از منظر بزرگان
بسیاری از مراجع عظام و علمای برجسته حوزه‌های علمیه به ایشان به دیده احترام و تجلیل می‌نگرند که در اینجا تنها به نمونه‌هایی اندک بسنده می‌کنیم:
- آیت الله العظمی سید علی سیستانی:
در دیداری که نگارنده با آیت الله سیستانی در نجف داشتم، ضمن ستایش استاد سیدان به دیانت و پرهیزگاری و تسلّط به مبانی فلسفه، فرمودند: کسی که می‌خواهد مبانی فلسفی را نقد کند باید خود مسلط بر آن باشد. آقای سیدان با فهم کامل از این مبانی، آنها را نقد می نماید.
همچنین ایشان در نامه‌ای که سالها پیش به استاد نگاشته‌اند، ضمن تجلیل از شخصیت علمی و معنوی ایشان می فرمایند (مضمون نامه): دو امتیاز در بحثهای شما در نقد مبانی فلسفی و عرفانی مشهود است: ا- علمی بحث کردن 2- مؤدّبانه بحث کردن. امید است با در نظر گرفتن این رویه حسنه شما، به زودی شاهد تحول در حوزه‌های علمیه باشیم.
- استاد علامه محمد رضا حکیمی در کتاب متاله قرآنی می نویسد:
آیت الله سیّد جعفر سیدان خراسانی، یکی از زبده‌ترین پروردگان مکتب شیخ استاد، عالم عامل، مدرس فاضل. امروز ایشان در نقد فلسفه و حرّیت فکری چهره ای بی‌نظیرند و در بیان معارف حقّه الهیّه  قرآنی و اوصیایی، استادی کم نظیر. و در این روزگار، افتخار حوزه های علمیه به ویژه حوزه خراسانند. خدمات ایشان در تقلید شکنی و ارائه راه تعقل مستقل، همیشه مورد تقدیر خواهد بود. «نقد فلسفه» که امروز - اندک اندک - مورد توجه برخی از افاضل قرار گرفته و اهمیت آن تا حدی معلوم شده است، یکی از کارهای سالیان آیت الله سیدان است که به صورت بسیار فنی و با «متد علمی» انجام می‌دهند.
آیت الله سیدان، در مورد نقدهای فنی شیخ استاد بر داده های فنی فلسفی و عرفانی، و نقد اصول یازده گانه صدرایی، و همچنین نقد معرفة النفس یونانی و صدرایی و مادّی، نقد معاد مثالی، و بیان حقایق قرآنی و اوصیایی در این باره‌ها، استحضاری کامل دارند. و بارها از مدّعیان هیاهوگر، دعوت به مناظره علمی کرده‌اند و آنان طفره رفته‌اند. و در مناظره با یکی از استادان فاضل حوزه علمیه قم، عظمت و حقانیت و اعتلای مبانی تفکیکی را نشان داده اند. جناب آقای سیدان از صدرنشینان منبر و خطابه نیز هستند، و یادگاری از برخی استادان منبر روزگاران گذشته‌اند، یعنی واجد علم و عمل و گفتار و کردار.[3]
منابع:
* برگرفته از کتاب آموزگار حکمت وحیانی، نوشته روح الله عربشاهی و حسن طالبیان شریف.
[1]. به گفته آیت‌الله سیدان، آیت‌الله میلانی به اجتهاد ایشان تصریح نموده­‌اند.
[2]. برای آگاهی بیشتر از دیدگاه‌های استاد درباره المیزان و روش صحیح تفسیر قرآن، ر.ک: معارف وحیانی، دفتر دوم، ص 585 - 599.
[3]. متأله قرآنی، ص 522 - 523.
 
 
کد مطلب: 5831
Share/Save/Bookmark
 
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۲۶ آذر ۱۳۹۴
ساعت انتشار : ۰۸:۵۳
مرجع : صبح قزوین
 
 
 


انتشار یافته : ۰نظر     در صف انتشار : ۰نظر     تکراری،غير قابل انتشار : ۱نظر